عمر بن علی بن ابیطالب (عمر الاَطرف)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
عمر بن علی بن ابیطالب (عربی: عمر بن علي بن أبي طالب)، مشهور به عمر الاطرف، از فرزندان
امام علی بن ابیطالب بود. درباره زندگی، مواضع سیاسی و بهویژه نقش او در
واقعه کربلا، گزارشهای متفاوت و گاه متعارضی در منابع تاریخی نقل شده است. مهمترین اختلاف درباره او، حضور یا عدم حضورش در واقعه عاشورا و چگونگی درگذشت وی است.
[ویرایش]
عمر بن علی بن ابیطالب، بنا بر برخی منابع، آخرین پسر امام علی بهشمار میرفت. کنیه او را «ابوالقاسم» و در برخی منابع «ابوحفص» ذکر کردهاند. درباره مادر وی نیز اختلاف نظر وجود دارد. گروهی از مورخان، مادر او را صهبا مشهور به ام حبیب، دختر ربیعه تغلبی (یا عباد بن ربیعه)، دانستهاند. بنابر این گزارش، وی از اسیرانی بود که
خالد بن ولید در
عینالتمر به اسارت گرفت و به مدینه منتقل کرد. در برخی منابع دیگر، مادر عمر را
لیلی دختر مسعود بن خالد بن ربعی تمیمی معرفی کردهاند. بر پایه این روایت، عمر و خواهرش رقیه،
همسر مسلم بن عقیل، از یک مادر بودند.
[ویرایش]
بلاذری و ذهبی نوشتهاند که
عمر بن خطاب، خلیفه دوم، وی را همنام خود کرد و غلامی نیز به او بخشید. از سوی دیگر نام عمر و امثال آن از اسامی رایج زمان بوده و بیش از بیست نفر از صحابه دارای این نام بودهاند. در منابع تاریخی، عمر بن علی به عنوان فردی سخنور، فصیح، سخاوتمند و پاکدامن توصیف شده است. در روایتی آمده است که در دورهای از قحطی، وی با گروهی از بزرگان قبایل روبهرو شد و با استدلال و رفتار نیکوی خود، دیدگاه یکی از آنان را نسبت به بنیهاشم تغییر داد. همچنین بخش قابل توجهی از آذوقه و توشه خود را میان آنان تقسیم کرد.
[ویرایش]
برخی منابع گزارش کردهاند که عمر الاطرف در سالهای بعد با
امام سجاد بر سر صدقات پیامبر اسلام و امام علی اختلاف پیدا کرد و موجب آزار آن حضرت شد. با وجود این اختلافات، در منابع آمده است که امام سجاد دختر خود، خدیجه ، را به
محمد بن عمر بن علی، فرزند عمر الاطرف، تزویج کرد.
[ویرایش]
بر پایه روایتی که سید بن طاووس نقل کرده است، عمر بن علی پیش از خروج امام حسین از مدینه، با ایشان دیدار کرد و کوشید آن حضرت را از حرکت به سوی عراق منصرف سازد. در این گزارش، وی ضمن یادآوری حدیثی از امام حسن درباره شهادت امام حسین، پیشنهاد بیعت با
یزید بن معاویه را مطرح کرد. امام حسین در پاسخ، بر نپذیرفتن ذلت و خواری تأکید نمود و به روایتی از پیامبر اسلام درباره شهادت خود و پدرش و نزدیکی محل دفن آنان اشاره کرد.
[ویرایش]
درباره حضور عمر بن علی در واقعه کربلا، دو دیدگاه عمده در منابع تاریخی وجود دارد.
دیدگاه نخست: حضور و شهادت در کربلا : برخی از مورخان و مقتلنویسان، از جمله خوارزمی، ابن شهرآشوب، صاحب مقتل جامع سیدالشهداء و صاحب روضة الشهداء، عمر بن علی را در شمار شهدای کربلا آوردهاند. بر اساس این روایتها، وی پس از شهادت برادرش
ابوبکر بن علی، با اجازه امام حسین وارد میدان نبرد شد. او در رجزهای خود به معرفی خویش پرداخت و از دشمنان خواست راه را برای او باز کنند و از برابر «شیر خشمگین» کنار روند. همچنین در این رجزها،
زجر بن بدر را به عنوان قاتل برادرش مورد خطاب قرار داد. در ادامه، بنا بر این گزارشها، عمر بن علی به زجر بن بدر حمله کرد و او را کشت و سپس به نبرد ادامه داد تا خود نیز کشته شد. ابن اعثم نیز روایتی مشابه درباره حضور او در میدان نبرد و شهادتش نقل کرده است. برخی منابع نیز احتمال دادهاند که وی همانند
حسن مثنی در میان کشتهشدگان مجروح افتاده و سپس از مرگ نجات یافته باشد.
دیدگاه دوم: عدم حضور در کربلا : در مقابل، گروهی از مورخان این نظر را پذیرفتهاند که عمر بن علی اساساً در واقعه کربلا حضور نداشته است. مهمترین دلایل این دیدگاه عبارتاند از: عدم ذکر نام در فهرست شهدا. برخی از گردآورندگان فهرست شهدای کربلا، اعم از شیعه و اهل سنت، نامی از عمر بن علی در میان شهدای عاشورا ذکر نکردهاند.
درگذشت : درباره سرنوشت نهایی عمر بن علی نیز گزارشهای متفاوتی وجود دارد. (وفات در ینبع) برخی منابع معتقدند که وی در واقعه کربلا حضور نداشت و در شهر ینبع درگذشت. سن او هنگام مرگ در منابع مختلف ۷۵، ۷۷ یا ۸۵ سال ذکر شده است.
کشته شدن در نبرد با مختار: گزارش دیگری حاکی از آن است که عمر بن علی پس از سال ۶۶ قمری به سپاه
عبدالله بن زبیر پیوست و در نبرد میان نیروهای
مختار ثقفی و
مصعب بن زبیر کشته شد. در این روایت آمده است که وی ابتدا نزد مختار رفت، اما چون از
محمد بن حنفیه وکالتنامهای در اختیار نداشت، از سوی مختار پذیرفته نشد. پس از آن به مصعب بن زبیر پیوست و در جنگهای میان دو طرف کشته شد.
[ویرایش]
برخی پژوهشگران احتمال دادهاند که «عمر بن علیِ شهید در کربلا» و «عمر الاطرف» که در گزارشهای دیگر تاریخی از او یاد شده است، دو شخصیت متفاوت باشند. این فرضیه برای توضیح تعارض میان گزارشهای مربوط به شهادت او در عاشورا و گزارشهای مربوط به حیات وی در سالهای بعد مطرح شده است.
[ویرایش]
زندگی عمر بن علی بن ابیطالب از جمله موضوعات مورد اختلاف در تاریخ صدر اسلام است. گزارشهای موجود درباره مادر، نقش سیاسی، حضور یا عدم حضور در واقعه کربلا و حتی چگونگی درگذشت او، یکسان نیستند و در بسیاری موارد با یکدیگر تعارض دارند. از یک سو، برخی منابع او را از شهدای عاشورا دانسته و جزئیات نبرد و رجزخوانی او را نقل کردهاند؛ از سوی دیگر، بسیاری از مورخان حضور وی در کربلا را رد کرده و او را از شخصیتهای فعال در حوادث سیاسی سالهای بعد دانستهاند. همچنین روایت دیدار او با امام حسین در مدینه و تلاش برای منصرف کردن آن حضرت از حرکت به سوی عراق، تصویری متفاوت از مواضع او ارائه میدهد. به همین دلیل، ترسیم تصویری قطعی از زندگانی و سرنوشت عمر بن علی بن ابیطالب همچنان با دشواریهای تاریخی همراه است.
