مختار ثقفی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
مختار بن ابیعبید ثقفی، از شخصیتهای برجسته نیمهٔ دوم قرن نخست هجری و رهبر قیامی در کوفه بود که با شعار خونخواهی
امام حسین شکل گرفت. قیام او با شعار مشهور
یا لثارات الحسین شناخته میشود و هدف اصلی آن تعقیب و مجازات عاملان
واقعهٔ کربلا بود. مختار حدود هجده ماه بر کوفه و بخشهایی از عراق حکومت کرد و سرانجام در سال ۶۷ق در نبرد با نیروهای
مصعب بن زبیر شهید شد.
[ویرایش]
مختار بن ابیعبید بن مسعود ثقفی در سال نخست هجری در
طائف ـ و به روایتی در
مدینه ـ به دنیا آمد. کنیهٔ او ابواسحاق و از القابش کیسان یا کیّس ذکر شده است. وی از
قبیلهٔ بنیثقیف، شاخهای از قبیلهٔ بزرگ قیس عیلان بود. پدرش
ابوعبید بن مسعود ثقفی از فرماندهان مسلمانان و از
صحابهٔ پیامبر اسلام به شمار میرفت که در
نبرد جسر با سپاه ساسانیان کشته شد. مادرش
دومه بنت عمرو بن وهب بود که در برخی منابع به فصاحت و بلاغت شهرت دارد. عموی مختار،
سعد بن مسعود ثقفی، در دوران خلافت
امام علی والی مدائن بود و سرپرستی مختار را بر عهده داشت. مختار بخش مهمی از زندگی خود را در کوفه و طائف گذراند. دربارهٔ سالهای نخست زندگی او گزارشهای اندکی وجود دارد و بیشتر اطلاعات تاریخی مربوط به دورهٔ قیام او پس از واقعهٔ کربلا است.
[ویرایش]
در جریان
دعوت کوفیان از امام حسین، مسلم بن عقیل (فرستادهٔ امام) در آغاز در خانهٔ مختار در کوفه اقامت داشت. با تشدید فشارهای
عبیدالله بن زیاد، حاکم اموی کوفه، قیام مسلم شکست خورد. مختار که در آن زمان برای گردآوری نیرو از کوفه خارج شده بود، پس از بازگشت دستگیر و زندانی شد. در زمان وقوع واقعهٔ کربلا (۶۱ق)، مختار در زندان عبیدالله بن زیاد به سر میبرد و در نبرد حضور نداشت. گفته شده است که وی پس از مدتی با وساطت
عمر بن سعد ـ که شوهرخواهر او بود ـ از زندان آزاد شد و به طائف تبعید گردید.
[ویرایش]
پس از مرگ
یزید بن معاویه در سال ۶۴ق، مختار به مکه رفت و با
عبدالله بن زبیر بیعت کرد. گفته شده است که این بیعت با شرطهایی همراه بود، از جمله اینکه ابن زبیر در امور مهم با او مشورت کند. مختار در جریان حملهٔ سپاه اموی به مکه در کنار ابن زبیر جنگید، اما پس از اعلام خلافت او از وی جدا شد و به کوفه رفت تا زمینهٔ قیام خود را فراهم کند.
[ویرایش]
مختار در سال ۶۶ق در کوفه قیام کرد. شعار اصلی قیام او «یا لثارات الحسین» و «
یا منصور اُمت» بود. هدف اعلامشدهٔ این قیام، مجازات کسانی بود که در شهادت امام حسین و یارانش در کربلا نقش داشتند. در آغاز، مختار توانست کنترل کوفه و بخشهایی از عراق را در دست گیرد. او برای ادارهٔ سپاه خود از فرماندهان مختلفی بهره برد که مهمترین آنان
ابراهیم بن مالک اشتر، فرزند مالک اشتر نخعی، بود و نقش اصلی نظامی را در حکومت مختار ایفا میکرد.
[ویرایش]
یکی از مهمترین اقدامات مختار تعقیب و مجازات کسانی بود که در واقعهٔ کربلا نقش داشتند. در منابع تاریخی آمده است که در جریان قیام او، شماری از فرماندهان و عاملان حادثهٔ کربلا کشته شدند، از جمله:
عمر بن سعد ؛
شمر بن ذیالجوشن ؛
خولی بن یزید ؛
حرمله بن کاهل ؛
عبیدالله بن زیاد.
عبیدالله بن زیاد، فرمانده سپاه اموی در واقعهٔ کربلا، در
نبرد نهر خازر در نزدیکی موصل به دست سپاه مختار به فرماندهی ابراهیم بن مالک اشتر کشته شد. گفته شده است که سر او برای مختار فرستاده شد و مختار نیز آن را برای
امام سجاد ارسال کرد. در برخی گزارشها آمده است که امام سجاد از این خبر اظهار خشنودی کرد و برای مختار دعا نمود.
[ویرایش]
قیام مختار افزون بر هواداران علوی در کوفه، از حمایت گروههایی از
موالی و ایرانیان نیز برخوردار بود. این امر باعث شد که مختار بتواند در برابر اشراف عرب کوفه که بسیاری از آنان با حکومت او مخالف بودند، قدرت نظامی قابل توجهی به دست آورد. با وجود این، مخالفت اشراف کوفه و رقابت سیاسی میان
امویان،
زبیریان و نیروهای مختار، باعث شد که حکومت او با چالشهای فراوانی روبهرو شود.
[ویرایش]
سرانجام مخالفان مختار از مصعب بن زبیر، حاکم بصره و برادر عبدالله بن زبیر، درخواست کمک کردند. مصعب با سپاهی به کوفه حمله کرد و پس از چند نبرد، مختار در
دارالامارهٔ کوفه محاصره شد. در جریان این محاصره، حدود پنج تا شش هزار نفر از یاران مختار تسلیم شدند، اما به دستور مصعب بن زبیر کشته شدند. مختار نیز سرانجام در
۱۴ رمضان سال ۶۷ق در نبرد شهید شد. گفته شده است که او هنگام مرگ حدود ۶۷ سال داشت.
[ویرایش]
قبر مختار در نزدیکی
مسجد کوفه و در کنار مزار مسلم بن عقیل قرار دارد. در گزارشهایی آمده است که حدود دو قرن پیش،
آیتالله بحرالعلوم هنگام بررسی بقایای مسجد کوفه، قبری در نزدیکی دارالاماره یافت که سنگ آن به نام مختار ثقفی منقوش بود. امروزه این محل در مجموعهٔ حرم مسلم بن عقیل قرار دارد.
[ویرایش]
دربارهٔ شخصیت و انگیزههای مختار در منابع تاریخی دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. بسیاری از عالمان شیعه او را شخصیتی مثبت دانستهاند، زیرا اقدام او در مجازات عاملان کربلا موجب خشنودی خاندان پیامبر شد. در برخی روایات آمده است که امام سجاد برای او دعا کرده و فرموده است: «خداوند به مختار پاداش خیر دهد.» در برخی منابع تاریخی، بهویژه در میان برخی نویسندگان اهل سنت، اتهاماتی مانند ادعای نبوت یا بنیانگذاری فرقهٔ کیسانیه به مختار نسبت داده شده است. بسیاری از پژوهشگران شیعه این اتهامات را ناشی از اختلافات سیاسی آن دوره و تبلیغات مخالفان دانستهاند.
