حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
فاطمه بنت محمد، مشهور به فاطمه زهرا، دختر
پیامبر اسلام و
خدیجه کبری، همسر
علی بن ابی‌طالب و مادر
امام حسن،
امام حسین،
زینب و
ام‌کلثوم و
حضرت محسن بود. او از چهره‌های برجسته در تاریخ اسلام است و در اعتقاد
شیعه دوازده‌امامی، در شمار
چهارده معصوم جای دارد. او یکی از
پنج‌تن آل‌عبا است.
سوره کوثر،
آیه تطهیر،
آیه مودت و
آیه اطعام و احادیثی چون
حدیث بَضعه در شأن و فضیلت حضرت فاطمه نازل و نقل شده‌اند. در روایات آمده است که پیامبر، حضرت فاطمه را برترین زن در دو عالم معرفی کرده و خشم و خشنودی او را خشم و خشنودی خداوند دانسته است. حضرت فاطمه در
ماجرای سقیفه ضمن مخالفت با اقدام شورای سقیفه، خلافت
ابوبکر را غاصبانه خواند و با او بیعت نکرد. او در جریان مصادره
فدک و دفاع از خلافت امام علی خطبه‌ای خواند که به
خطبه فدکیه معروف است. وی اندکی پس از رحلت پیامبر و در جریان هجوم طرفداران ابوبکر به خانه‌اش، آسیب دید، در بستر بیماری افتاد و پس از مدت کوتاهی در
مدینه به شهادت رسید. پیکر دختر پیامبر به سفارش خودش، شبانه و مخفیانه
تشییع و دفن شد. مکان دقیق قبر او مشخص نیست.
[ویرایش]
زهرا به معنای درخشان، شناخته‌شده‌ترین لقب فاطمه است.
صدیقه،
طاهره،
بتول،
راضیه،
مرضیه،
سیدة نساء العالمین،
مبارکه،
زکیه،
محدثه،
کوثر نیز از القابی هستند که در متون دینی برای او آمده‌اند. «
ام‌ابیها» ــ به معنای مادرِ پدرش ــ از کنیه‌های مشهور اوست و در شرح پیوند نزدیکش با پیامبر به کار می‌رود. در روایات شیعی، برای نام فاطمه و برخی القاب او تفسیرهای دینی نیز نقل شده است؛ این تفسیرها را باید از معنای واژگانی نام‌ها متمایز دانست.
[ویرایش]
حضرت فاطمه در
مکه و در خانواده
محمد بن عبدالله و
خدیجه بنت خویلد زاده شد. در روایت رایج شیعی، روز ولادت او ۲۰ جمادی‌الثانی و سال تولدش پنجمین سال پس از
بعثت است. ایشان پس از هجرت با
علی بن ابی‌طالب ازدواج کرد؛ تاریخ این ازدواج را معمولاً حدود سال دوم هجری دانسته‌اند. حسن، حسین، زینب و ام‌کلثوم و محسن فرزندان شناخته‌شده آنان‌اند. نسل پیامبر از طریق فرزندان فاطمه ادامه یافت و به همین سبب، او در تاریخ خاندان پیامبر جایگاهی ویژه دارد.
[ویرایش]
در گزارش‌های مربوط به زندگی مشترک فاطمه و علی، از سادگی معاش، کار در خانه، عبادت و همراهی آن دو یاد شده است. در یکی از روایت‌های نقل‌شده، حضرت علی در پاسخ به پرسش پیامبر درباره همسرش، فاطمه را یاوری برای اطاعت از خدا توصیف می‌کند. روایت‌های دیگری نیز به محبت او به فرزندان، بازی با کودکان و توجه به تربیت آنان می‌پردازند. این گزارش‌ها در نوشته‌های اخلاقی معاصر، مبنای بحث درباره همسرداری و فرزندپروری قرار گرفته‌اند؛ هرچند میزان جزئیات زندگی روزمره او در منابع اولیه محدود است.
[ویرایش]
در حدیثی که در
صحیح بخاری آمده، پیامبر فاطمه را «پاره‌ای از تن» خود خوانده و آزردن او را آزردن خویش دانسته است. در روایت دیگری از همین کتاب، پیامبر او را از برترین زنان بهشت یا زنان مؤمن معرفی می‌کند. این احادیث از مهم‌ترین مستندات جایگاه فاطمه نزد مسلمانان‌اند. حضرت فاطمه یکی از اصحاب کسا نیز شمرده می‌شود. در روایتی از
صحیح مسلم، پیامبر، علی، فاطمه، حسن و حسین را زیر پوششی گرد آورد و بخش مربوط به اهل‌بیت در
آیه تطهیر، سوره احزاب، آیه ۳۳، را خواند. در الهیات شیعه، این آیه و حدیث از مستندات بحث عصمت اهل‌بیت به شمار می‌آیند. در متون شیعی، دانش دینی و جایگاه معنوی فاطمه با خطبه فدکیه و گفت‌وگوهای منسوب به او توضیح داده می‌شود. روایت مشهور شیعی از این خطبه، استدلال او درباره مالکیت و ارث را در کنار مباحثی درباره توحید، نبوت و جایگاه اهل‌بیت آورده است.
[ویرایش]
پس از
درگذشت پیامبر اسلام در سال ۱۱ هجری،
ابوبکر در
سقیفه به خلافت رسید. منابع تاریخی از مخالفت یا تأخیر برخی افراد، از جمله امام علی، در بیعت با او گزارش می‌دهند. فاطمه از جایگاه علی دفاع کرد و در روایت‌های شیعی، این کنش با مسئله امامت و سفارش‌های پیامبر، به‌ویژه
واقعه غدیر، پیوند خورده است. برخی گزارش‌ها از مراجعه شبانه علی و فاطمه به خانه گروهی از اصحاب برای جلب حمایت آنان سخن می‌گویند.
فدک از مهم‌ترین موضوعات اختلاف فاطمه با ابوبکر بود. بنا بر گزارش صحیح بخاری، فاطمه خواهان سهم خود از اموالی شد که پیامبر بر جای گذاشته بود، از جمله فدک و بخشی از اموال
خیبر. ابوبکر درخواست او را نپذیرفت. در روایت شیعی، فاطمه در سخنرانی مشهور به
خطبه فدکیه به این تصمیم اعتراض کرد و برای حق خود به قرآن استدلال آورد. فدک در این متون، افزون بر اختلافی درباره مال، با مسئله جایگاه خاندان پیامبر و جانشینی او نیز پیوند یافته است. متن خطبه در نسخه‌های مختلف نقل شده و پژوهش تاریخی، متن‌های روایی آن را با توجه به زمان و شیوه ثبتشان بررسی می‌کند.
در شماری از منابع شیعی آمده است که پس از اختلاف بر سر بیعت، طرفداران ابوبکر به خانه علی و فاطمه رفتند و در جریان آن، حضرت فاطمه آسیب دید و فرزندش محسن سقط شد. پس از آن جریان حضرت مدتی بیمار بود و به شهادت رسید. در گزارش‌ها آمده است که زنان
مهاجر و انصار به عیادتش رفتند. سخنانی که در این دیدار به او نسبت داده شده، از اعتراض دوباره‌اش به کنار گذاشته‌شدن علی از
جانشینی پیامبر حکایت دارد. روایت‌هایی نیز از کوشش
ابوبکر و
عمر برای عیادت و گفت‌وگو با او نقل شده است. در گزارش صحیح بخاری، نارضایتی فاطمه از ابوبکر در موضوع فدک تا پایان زندگی او ادامه یافته است. بنا بر روایت‌ها، فاطمه به علی وصیت کرد که مراسم غسل، نماز و دفن او شبانه برگزار شود و کسانی که از آنان ناخشنود بود در مراسم حضور نداشته باشند.
[ویرایش]
حضرت فاطمه در سال ۱۱ هجری، مدت کوتاهی پس از پدرش، در مدینه به شهادت رسید. در سنت شیعی، ۱۳ جمادی‌الاول و ۳ جمادی‌الثانی دو تاریخ شناخته‌شده برای یادبود شهادت او هستند که به‌ترتیب با روایت‌های حدود ۷۵ روز و ۹۵ روز پس از درگذشت پیامبر پیوند دارند.
ایام فاطمیه عنوان آیین‌های سوگواری شیعیان به یاد فاطمه است. پس از شهادت حضرت فاطمه، علی او را شبانه به خاک سپرد. سخنانی در سوگ او و خطاب به پیامبر به علی نسبت داده شده که بخشی از آن در نهج‌البلاغه آمده است. محل دقیق قبر فاطمه قطعی نیست و در منابع برای آن جایگاه‌های متفاوتی ذکر شده است.
