ام ابیها
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
اُمّ ابیها («مادرِ پدر خویش»)، کنیه
حضرت فاطمه است. بنابر روایات،
پیامبر اکرم دخترش را با این کنیه می‌خوانده است.
امام صادق نیز از پدرش
امام باقر نقل کرده که ام ابیها کنیه حضرت فاطمه بوده است. این کنیه را
شیعه و
اهل‌سنت هر دو نقل کرده‌اند و در معنای آن وجوه متعددی بیان شده است. همچنین نقل شده که پیامبر وقتی دلسوزی و پرستاری فاطمه را می‌دید، اشک می‌ریخت و می‌فرمود: «او مادر پدرش است».
[ویرایش]
درباره سبب نامیده‌شدن فاطمه به ام ابیها، وجوه زیر بیان شده است:
۱. دینِ پیامبر بر گردن دخترش
آیت الله حسین مظاهری، از مراجع تقلید شیعه، معتقد است همان‌گونه که پیامبر اکرم خود را مدیون مادرش
آمنه می‌دانست، خود را مدیون دخترش فاطمه نیز می‌دانست؛ از این‌رو آن حضرت به فاطمه لقب ام ابیها داد.
۲. دوسویگی رفتار مادرانه و فرزندانه
گفته شده از آنجا که رفتار پیامبر با دخترش همانند رفتار فرزند با مادر بود و رفتار فاطمه با پدرش نیز همچون رفتار مادر با فرزند، به او ام ابیها گفته شده است. چنان‌که نقل شده پیامبر دست فاطمه را می‌بوسید، هنگام سفر آخرین نفر از او خداحافظی می‌کرد و پس از بازگشت از سفر نخست به دیدار او می‌رفت. در مقابل، حضرت فاطمه نیز همچون مادر به پیامبر محبت می‌ورزید، از او نگهداری می‌کرد و زخم‌ها و درد و رنج‌هایش را درمان می‌کرد. پیامبر در خردسالی مادر را از دست داد و سراسر عمر عزیزش را به سختی گذراند؛ تا پیش از ازدواج با
خدیجه و حتی پس از آن پیوسته مورد آزار مشرکان بود و در جنگ‌ها دشواری می‌کشید. در این میان، فاطمه با آنکه کودکی بیش نبود، همواره چون پروانه گرد شمع از پدر جدا نمی‌شد، در رفع اندوه او می‌کوشید و از پدر دلجویی می‌کرد؛ اگر پیامبر در جنگی آسیب می‌دید، فاطمه خردسالش بود که بر زخم و رنج پدر مرهم می‌نهاد و بر آرامش و سلامت جانش اصرار می‌ورزید.
۳. «ام» به معنای اصل و ریشه
مادر هر چیزی، اصل و ریشه آن است، مانند ام‌الکتاب و ام‌القری (مکه). ممکن است مراد پیامبر از این کنیه آن بوده که فاطمه اصل و اساس درخت نبوت است، فرزندان او میوه آن و شیعیان شاخ و برگ‌های آن هستند. بر این اساس، آن بانو را در حقیقت باید «مادر نبوت» دانست.
۴. هم‌ترازی با کنیه ام‌المؤمنین
از آنجا که همسران پیامبر با کنیه «
ام‌المؤمنین» گرامی داشته شدند، برای اینکه گمان نشود آنان برترین زنان‌اند، پیامبر؛ فاطمه را ام ابیها خواند تا روشن شود اگر همسران پیامبر مادر مؤمنان‌اند، فاطمه مادر پیامبر است.
۵. «ام» به معنای مقصود و هدف
«ام» در لغت به معنای مقصود و هدف نیز آمده است. چون فاطمه ثمره درخت نبوت و حاصل عمر حضرت ختمی‌مرتبت بود، او را ام ابیها گفتند؛ او مقصود حقیقی و هدف و ثمره واقعی زندگانی پیغمبر بود و فرزندی شناخته می‌شد که پیامبر می‌خواست. این وجه در میان معانی، شاید بهترین باشد.
[ویرایش]
این کنیه منحصر به حضرت فاطمه نبوده است؛
عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب و
امام کاظم نیز دخترانی به نام «ام ابیها» داشته‌اند.
