ابراهیم بن مالک اشتر
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
ابراهیم بن مالک بن حارث اشتر نخعی، از فرماندهان برجسته سده نخست هجری و فرزند
مالک اشتر نخعی، سردار نامدار
امام علی علیه السلام، بود. او از شخصیتهای اثرگذار در تحولات سیاسی و نظامی عراق در نیمه دوم قرن نخست هجری به شمار میرود و بیش از همه به دلیل فرماندهی سپاه
مختار ثقفی و پیروزی در
نبرد خازر شناخته میشود؛ نبردی که به کشته شدن
عبیدالله بن زیاد، از عاملان اصلی
واقعه کربلا، انجامید.
[ویرایش]
نام کامل او ابراهیم بن مالک بن حارث اشتر نخعی و کنیهاش ابوالنعمان بود. وی به
قبیله نَخَع، از شاخههای
قبیله بزرگ مَذحِج در یمن، تعلق داشت. پدرش مالک اشتر از مشهورترین فرماندهان و یاران نزدیک امام علی بود و جایگاه قبیلهای و نظامی او در کوفه تأثیر مهمی در موقعیت ابراهیم داشت. تاریخ دقیق تولد ابراهیم روشن نیست، اما با توجه به حضور او در جنگ صفین (۳۷ق) در سنین نوجوانی، تولدش را میان سالهای ۱۵ تا ۲۱ هجری قمری دانستهاند. برای او چند فرزند ذکر شده است: نعمان؛ مالک؛ محمد؛ قاسم؛ خولان در منابع رجالی آمده است که محمد و قاسم از راویان حدیث بودهاند.
[ویرایش]
در منابع تاریخی، ابراهیم به عنوان فرماندهای شجاع، خطیب و صاحب نفوذ قبیلهای معرفی شده است. مورخان از شباهت او به پدرش مالک اشتر در شجاعت و هیبت سخن گفتهاند. برخی منابع او را رئیس قبیله نخع در کوفه دانسته و از مهارت او در فرماندهی نظامی و سخنوری یاد کردهاند. گزارشهای تاریخی همچنین نشان میدهد که او در میان نیروهای کوفه، بهویژه قبایل یمنی و گروهی از موالی، نفوذ قابل توجهی داشت.
[ویرایش]
نخستین حضور نظامی ابراهیم در منابع،
جنگ صفین (۳۷ق) در سپاه امام علی ثبت شده است. در این زمان او نوجوان بود و همراه پدرش مالک اشتر در میدان نبرد حضور داشت. در یکی از روایتهای مشهور، پس از آنکه
عمرو بن عاص از رویارویی مستقیم با مالک اشتر خودداری کرد، جنگجویی از سپاه شام برای مبارزه تن به تن پیش آمد. گفته شده است که مالک اشتر فرزندش ابراهیم را برای مقابله با او فرستاد و ابراهیم در این نبرد پیروز شد. این روایت در منابع به عنوان نخستین نشانه از توانایی رزمی و شجاعت او در جوانی نقل شده است.
[ویرایش]
پس از واقعه کربلا (۶۱ق) و افزایش نارضایتی در کوفه، مختار ثقفی با شعار خونخواهی امام حسین قیام کرد. به دلیل نفوذ قبیلهای و توانایی نظامی ابراهیم، مختار تلاش کرد او را به قیام خود جذب کند. در گزارشها آمده است که ابراهیم ابتدا شرط کرد فرماندهی نظامی قیام به او سپرده شود. مختار در پاسخ، نامهای منسوب به
محمد بن حنفیه ارائه کرد که در آن از قیام مختار حمایت شده بود. پس از مشاهده این نامه، ابراهیم با مختار بیعت کرد و به یکی از مهمترین فرماندهان نظامی او تبدیل شد.
[ویرایش]
ابراهیم بن مالک اشتر در تثبیت قدرت مختار در کوفه نقش مهمی داشت. او در سرکوب شورش مخالفان مختار، بهویژه برخی اشراف کوفه، مشارکت کرد و فرماندهی بخش مهمی از نیروهای نظامی قیام را بر عهده گرفت. نفوذ قبیلهای او در میان قبایل یمنی و نیز توانایی نظامیاش باعث شد مختار مسئولیت مأموریتهای مهم نظامی را به او بسپارد.
[ویرایش]
مهمترین رویداد نظامی زندگی ابراهیم نبرد خازر در سال ۶۷ هجری قمری بود. این نبرد در نزدیکی موصل میان سپاه مختار به فرماندهی ابراهیم و سپاه اموی به فرماندهی عبیدالله بن زیاد رخ داد. عبیدالله بن زیاد از چهرههای اصلی حکومت اموی در عراق و از عاملان مهم واقعه کربلا بود. مختار برای مقابله با پیشروی سپاه شام، ابراهیم را در رأس سپاهی که شمار آن را حدود ۸ تا ۲۰ هزار نفر نوشتهاند، به شمال عراق فرستاد. در منابع آمده است که بخش قابل توجهی از نیروهای این سپاه را موالی و ایرانیان موسوم به الحمراء تشکیل میدادند. نبرد با پیروزی قاطع سپاه ابراهیم پایان یافت. در جریان این نبرد چند تن از فرماندهان برجسته اموی کشته شدند، از جمله:
عبیدالله بن زیاد ؛
حصین بن نمیر ؛
شرحبیل بن ذیالکلاع این پیروزی برای حکومت مختار اهمیت زیادی داشت و در منابع به عنوان یکی از مهمترین شکستهای امویان در عراق در آن دوره ثبت شده است.
[ویرایش]
پس از پیروزی در نبرد خازر، ابراهیم به عنوان حاکم موصل منصوب شد. قلمرو نفوذ او در شمال عراق و مناطق پیرامونی گسترش یافت و مناطقی مانند: موصل؛ نصیبین؛ سنجار؛ حران در حوزه فرماندهی او قرار گرفتند. در برخی گزارشها حتی از نفوذ او در مناطق شمالیتر مانند ارمنیه و آذربایجان نیز یاد شده است.
[ویرایش]
در سال ۶۷ هجری قمری حکومت مختار در کوفه توسط مصعب بن زبیر سرنگون شد و مختار به شهادت رسید. پس از این رویداد، وضعیت سیاسی عراق دچار تغییر شد و دو قدرت اصلی برای جذب ابراهیم تلاش کردند:
عبدالملک بن مروان، خلیفه اموی و
مصعب بن زبیر، حاکم عراق از سوی عبدالله بن زبیر. عبدالملک بن مروان پیشنهادهایی برای جلب حمایت ابراهیم ارائه کرد، اما او این پیشنهادها را نپذیرفت و در نهایت به مصعب بن زبیر پیوست.
[ویرایش]
در سالهای پایانی دهه هفتم هجری، رقابت میان امویان به رهبری عبدالملک بن مروان و زبریان به رهبری عبدالله بن زبیر به مرحلهای سرنوشتساز رسید. عبدالملک برای بازپسگیری عراق، سپاهی بزرگ به فرماندهی خود به سوی این منطقه حرکت داد. در مقابل، مصعب بن زبیر که از سوی برادرش عبدالله بن زبیر حاکم عراق بود، سپاه عراق را برای مقابله با او بسیج کرد. دو سپاه سرانجام در منطقهای میان موصل و سامرا و در نزدیکی رود دجله با یکدیگر روبهرو شدند. محل این نبرد در منابع تاریخی با نامهایی مانند
مسکن یا
دیر الجاثلیق یاد شده است. در سپاه مصعب، یکی از مهمترین فرماندهان ابراهیم بن مالک اشتر نخعی بود که تجربه نظامی و شهرت او از زمان پیروزی در نبرد خازر شناخته شده بود. ابراهیم فرماندهی بخشی مهم از نیروهای عراقی را بر عهده داشت و حضور او از عوامل اصلی قدرت سپاه مصعب به شمار میرفت.
با آغاز درگیری، جنگ به شدت درگرفت. گزارشهای تاریخی نشان میدهد که در مراحل نخست نبرد، نیروهای عراقی مقاومت قابل توجهی نشان دادند؛ اما بهتدریج اختلافات داخلی و ضعف انسجام در سپاه عراق آشکار شد. برخی از فرماندهان قبایل عراقی که پیشتر با عبدالملک ارتباطاتی برقرار کرده بودند، در جریان نبرد از ادامه جنگ خودداری کردند یا از میدان کنار رفتند. این وضعیت موجب تزلزل در صفوف سپاه مصعب شد و ابتکار عمل به دست سپاه شام افتاد. در حالی که بسیاری از نیروهای عراقی عقبنشینی میکردند، ابراهیم بن مالک اشتر همچنان در میدان باقی ماند و به نبرد ادامه داد. منابع او را در این مرحله در میان گروهی اندک از یارانش توصیف میکنند که در برابر حمله نیروهای شام مقاومت میکردند. سرانجام در جریان همین درگیریها، ابراهیم کشته شد. در بیشتر گزارشها قاتل او
عبید بن میسره معرفی شده است. پس از کشته شدن ابراهیم، سر او را از بدن جدا کردند و برای عبدالملک بن مروان فرستادند. برخی منابع همچنین نقل کردهاند که گروهی از دشمنان پیکر او را به آتش کشیدند. درباره تاریخ این واقعه اختلاف نظر وجود دارد. بیشتر منابع تاریخی زمان کشته شدن ابراهیم بن مالک اشتر را سال ۷۲ هجری قمری دانستهاند، در حالی که برخی گزارشها آن را سال ۷۱ هجری قمری ذکر کردهاند.
[ویرایش]
مزار منسوب به ابراهیم بن مالک اشتر در جنوب
شهر دجیل در نزدیکی جاده قدیم بغداد–سامرا قرار دارد. این مکان در میان برخی شیعیان به عنوان زیارتگاه شناخته میشود. این آرامگاه در سال ۲۰۰۷ میلادی در جریان حملات گروههای تروریستی تخریب شد، اما بعدها دوباره بازسازی گردید.
[ویرایش]
مورخان اسلامی از ابراهیم بن مالک اشتر به عنوان یکی از فرماندهان برجسته کوفه در قرن نخست هجری یاد کردهاند. برخی ارزیابیهای تاریخی او را تواناترین فرمانده برخاسته از کوفه در دوران مروانیان دانستهاند. در منابع مختلف، از جمله آثار مورخانی مانند بلاذری، ابن جوزی و ذهبی، به شجاعت و توانایی نظامی او اشاره شده است. همچنین نویسندگانی چون سید محسن امین و علامه مجلسی او را از شخصیتهای وفادار به اهلبیت علیه السلام دانستهاند. ابراهیم بن مالک اشتر در تاریخ اسلام بیشتر با نقش تعیینکنندهاش در نبرد خازر و کشته شدن عبیدالله بن زیاد شناخته میشود؛ رویدادی که در روایتهای تاریخی به عنوان یکی از مهمترین پیامدهای سیاسی و نظامی قیام مختار ثقفی مطرح شده است.
