شرحبیل بن ذیالکلاع حِمیَری
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
شرحبیل بن ذیالکلاع حمیری از فرماندهان وابسته به حکومت بنیامیه در سده نخست هجری بود که در رخدادهای مهمی چون
جنگ صفین،
قیام توابین و
نبرد خازر نقش داشت. او در سپاه معاویه و سپس در لشکر
عبیدالله بن زیاد حضور داشت و سرانجام در نبرد خازر کشته شد.
[ویرایش]
منابع تاریخی نخستینبار از شرحبیل در جریان جنگ صفین (۳۷ ق) یاد میکنند. او از چهرههای وابسته به سپاه شام بود و در کنار معاویه علیه
امام علی جنگید. گزارشهای تاریخی نشان میدهد که معاویه ساختار سپاه خود را بهصورت منظم سازماندهی کرده بود و فرماندهانی چون ابن ذیالکلاع،
حبیب بن مسلمه فهری،
ابوالاعور سلمی و
عمرو بن عاص را در بخشهای مختلف گماشته بود. حضور شرحبیل در میان این فرماندهان نشاندهنده جایگاه او در سپاه شام است. در نبردهای سنگین ذیالحجه همان سال، که گاه روزی دو بار درگیری رخ میداد، شرحبیل در کنار فرماندهانی مانند
عبدالرحمن بن خالد بن ولید و
عبیدالله بن عمر مشارکت فعال داشت. منابعی چون الکامل فی التاریخ (ج ۳) به نقش او در این نبرد اشاره کردهاند.
[ویرایش]
در جریان قیام حسین بن علی، شرحبیل در سپاه عمر بن سعد حضور داشت. پس از
واقعه عاشورا مدتی در کوفه اقامت کرد. با مرگ
یزید بن معاویه (۶۴ ق) و بروز بحران سیاسی در شام، او به حمص رفت. در جریان
نبرد مرج راهط میان
ضحاک بن قیس فهری (هوادار عبدالله بن زبیر) و
مروان بن حکم، شرحبیل از سوی
نعمان بن بشیر برای یاری ضحاک اعزام شد. این نبرد با پیروزی مروان و کشته شدن ضحاک پایان یافت و شرحبیل پس از آن به مروان پیوست.
[ویرایش]
جنبش توابین به رهبری
سلیمان بن صرد خزاعی با هدف خونخواهی حسین بن علی شکل گرفت. در برابر آنان، عبیدالله بن زیاد با سپاهی از شام حرکت کرد. شرحبیل بن ذیالکلاع از جمله فرماندهان اعزامی از رقه به میدان نبرد بود. در
نبرد عینالورده (جمادیالاولی ۶۵ ق)، سپاه شام به فرماندهی عبیدالله بن زیاد با نیروهای توابین روبهرو شد. در این نبرد، شرحبیل همراه با فرماندهانی چون
حصین بن نمیر،
ادهم بن محرز و
ربیعة بن مخارق شرکت داشت. گزارشها حاکی از اختلاف لفظی او با حصین بن نمیر بر سر فرماندهی است، اما در نهایت شرحبیل فرماندهی سوارهنظام را بر عهده گرفت. این نبرد با شکست توابین پایان یافت.
[ویرایش]
در سال ۶۷ ق، عبیدالله بن زیاد برای مقابله با نیروهای
مختار ثقفی، سپاه خود را در منطقه خازر سازماندهی کرد و شرحبیل را به فرماندهی سوارهنظام گماشت. این انتصاب در منابعی چون تاریخ طبری (ج ۶) و الکامل (ج ۴) ثبت شده است و نشاندهنده اعتماد ابن زیاد به تجربه نظامی اوست. خازر از مناطق راهبردی در شمال عراق بهشمار میرفت و درگیری در این منطقه بخشی از تقابل گستردهتر میان امویان و نیروهای مختار بود. در
نبرد خازر، سپاه عبیدالله بن زیاد با نیروهای مختار به فرماندهی
ابراهیم بن مالک اشتر روبهرو شد. این نبرد که بهگفته برخی منابع در روز عاشورا رخ داد، با شکست سنگین سپاه شام همراه بود. شرحبیل در این نبرد کشته شد. درباره قاتل او اختلاف گزارش وجود دارد: برخی منابع، ابراهیم بن مالک اشتر را قاتل او دانستهاند. در گزارشهایی دیگر،
سفیان بن یزید ازدی،
ورقاء بن عازب اسدی یا
عبدالله بن زهیر سلمی مدعی قتل او معرفی شدهاند. بر پایه برخی نقلها، سر او پس از جدا شدن از بدن، به کوفه نزد مختار فرستاده شد و سپس به مدینه نزد
امام سجاد،
محمد بن حنفیه و دیگر
بنیهاشم ارسال گردید. همچنین گزارشهایی از سوزاندن پیکر او و دیگر فرماندهان شام وجود دارد.
