حصین بن نمیر
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
حُصَین بن نُمَیر بن ناتل السُّکونی؛ از فرماندهان نظامی برجستۀ خلافت اموی در نیمۀ دوم قرن نخست هجری بود. او از
قبیلۀ کِنده و شاخه سُکون به شمار میرفت و در دوران خلافت
معاویه بن ابیسفیان،
یزید بن معاویه و سپس در دوره بحران قدرت امویان پس از مرگ یزید، در شمار سرداران مهم سپاه شام قرار داشت. نام او در بسیاری از رویدادهای مهم سیاسی و نظامی آن دوره دیده میشود؛ از جمله
جنگ صفین، وقایع مربوط به خلافت یزید،
واقعه کربلا، سرکوب قیام مدینه در
واقعه حَرّه، محاصرۀ مکه و
نبرد خازر.
[ویرایش]
حصین بن نمیر به قبیلۀ بزرگ کِنده تعلق داشت؛ قبیلهای یمنی که در دوران پیش از اسلام و پس از آن از جایگاه مهمی در ساختار قبیلهای عرب برخوردار بود. شاخهای از این قبیله با نام سُکون شناخته میشد که تبار حصین نیز به آن میرسید. نسب او در برخی منابع چنین ذکر شده است: الحصین بن نمیر بن ناتل بن لبید بن جعثنة بن الحارث بن سلمة بن شکامة بن شبیب بن السکون بن أشرس بن کنده. قبایل یمنیِ مستقر در شام، از جمله کنده و شاخههای آن، در دوران حکومت معاویه بن ابیسفیان نقش مهمی در تشکیل و تقویت سپاه شام داشتند. همین پایگاه قبیلهای باعث شد که افرادی مانند حصین بن نمیر در ساختار نظامی خلافت اموی به سرعت جایگاه قابل توجهی بیابند.
[ویرایش]
در برخی منابع متأخر، نام فردی به نام «حصین بن نمیر» در شمار
صحابه یا حتی
کاتبان پیامبر اسلام ذکر شده است؛ با این حال بسیاری از پژوهشگران تاریخ و رجال این نسبت را محل تردید دانستهاند. در منابع رجالی معتبر، روایت قابل اتکایی که نشان دهد این فرمانده اموی از صحابه بوده یا از پیامبر حدیثی نقل کرده باشد، دیده نمیشود. برخی مورخان احتمال دادهاند که ذکر نام او در شمار کاتبان یا صحابه ناشی از خلط با اشخاص دیگری با نام مشابه باشد. در علم رجال نمونههای متعددی از افرادی با نام «حصین» یا «حسین» وجود دارد که در دورههای مختلف میزیستهاند. همین شباهت اسمی گاه موجب شده است که گزارشهای تاریخی درباره افراد مختلف با یکدیگر آمیخته شود. به همین دلیل بیشتر محققان جدید نسبت صحابی بودن حصین بن نمیر سکونی را قطعی نمیدانند.
[ویرایش]
یکی از نخستین رویدادهای مهمی که نام حصین بن نمیر در آن ذکر شده، جنگ صفین در سال ۳۷ قمری است؛ جنگی که میان سپاه
امام علی علیه السلام و سپاه معاویه بن ابیسفیان درگرفت. برخی منابع او را در شمار فرماندهان یا سران قبایل حاضر در سپاه شام دانستهاند. با این حال نقش دقیق او در این نبرد به روشنی مشخص نیست و در گزارشهای اصلی جنگ صفین، نام او چندان برجسته دیده نمیشود. به نظر میرسد که در آن زمان هنوز در شمار فرماندهان رده نخست سپاه شام قرار نداشت، اما حضور او در این جنگ احتمالاً زمینهای برای پیشرفت نظامی وی در سالهای بعد فراهم کرد.
[ویرایش]
در سالهای پایانی حکومت معاویه، مسئلۀ جانشینی یزید بن معاویه به یکی از موضوعات مهم سیاسی تبدیل شد. برخی گزارشهای تاریخی حاکی از آن است که شماری از فرماندهان سپاه شام، از جمله حصین بن نمیر، از حامیان این طرح بودند. این حمایتها در کنار نفوذ قبایل شام، به معاویه کمک کرد تا مسئلۀ ولایتعهدی یزید را تثبیت کند. نزدیکی حصین بن نمیر به این جریان سبب شد که در دوران خلافت یزید نیز همچنان در شمار فرماندهان مورد اعتماد باقی بماند.
[ویرایش]
در جریان قیام امام حسین و حرکت ایشان به سوی کوفه در سال ۶۱ قمری، سپاهی از سوی
عبیدالله بن زیاد، حاکم اموی عراق، برای مقابله با آن حضرت گسیل شد. منابع تاریخی از حضور حصین بن نمیر در سپاه اعزامی یاد کردهاند. او در میان فرماندهان سپاه
عمر بن سعد قرار داشت و در برخی گزارشها فرماندهی بخشی از تیراندازان به او نسبت داده شده است. در روایتهای مربوط به
روز عاشورا آمده است که در مرحلهای از نبرد، تیراندازان سپاه کوفه حملهای گسترده آغاز کردند و بسیاری از یاران امام حسین در اثر تیراندازی مجروح یا شهید شدند. در برخی نقلها این اقدام به فرماندهی حصین بن نمیر نسبت داده شده است. با این حال در برخی گزارشهای دیگر، جزئیات متفاوتی نقل شده و نقش افراد دیگری نیز در این مرحله از نبرد مطرح شده است.
[ویرایش]
پس از مرگ معاویه و آغاز خلافت یزید، مخالفتهایی در مدینه با حکومت اموی پدید آمد. در سال ۶۳ قمری مردم مدینه علیه یزید قیام کردند و والی اموی را از شهر بیرون کردند. یزید برای سرکوب این قیام سپاهی به فرماندهی
مسلم بن عقبه به مدینه فرستاد. در این سپاه، حصین بن نمیر فرمانده نیروهای اهل حمص بود. نبرد میان سپاه شام و مدنیان در منطقهای به نام «حرّه» درگرفت و با شکست قیامکنندگان پایان یافت. پس از این نبرد، سپاه اموی برای مدتی در مدینه مستقر شد و سپس برای مقابله با
عبدالله بن زبیر که در مکه قدرت گرفته بود، به سوی حجاز حرکت کرد.
[ویرایش]
پس از واقعه حرّه، سپاه شام به فرماندهی مسلم بن عقبه به سوی مکه حرکت کرد تا با عبدالله بن زبیر مقابله کند. در مسیر حرکت، مسلم بن عقبه درگذشت و فرماندهی سپاه به حصین بن نمیر واگذار شد. او مکه را محاصره کرد و برای شکستن مقاومت نیروهای ابن زبیر از
منجنیق استفاده کرد. در جریان این محاصره، بر اثر پرتاب سنگها و مواد آتشزا، بخشی از پوشش کعبه آتش گرفت و آسیب دید. این حادثه در منابع تاریخی بازتاب گستردهای یافته و از مهمترین رخدادهای دوران خلافت یزید به شمار میرود. محاصره مکه چندی ادامه داشت، اما با رسیدن خبر مرگ یزید در سال ۶۴ قمری، شرایط تغییر کرد. حصین بن نمیر در این زمان پیشنهاد کرد که عبدالله بن زبیر همراه او به شام برود تا در آنجا به عنوان خلیفه شناخته شود، اما ابن زبیر این پیشنهاد را نپذیرفت. در نهایت سپاه شام مکه را ترک کرد و به شام بازگشت.
[ویرایش]
پس از مرگ یزید و سپس مرگ پسرش
معاویه دوم، خلافت اموی با بحران جدی روبهرو شد. در این شرایط، گروهی از سران قبایل شام
مروان بن حکم را به خلافت رساندند. حصین بن نمیر از جمله فرماندهانی بود که از این تصمیم حمایت کردند. او در تثبیت حکومت مروان و سپس فرزندش
عبدالملک بن مروان نقش داشت و در کنار دیگر فرماندهان شام در مقابله با مخالفان امویان فعالیت کرد. این دوره با درگیریهای گسترده میان امویان، طرفداران عبدالله بن زبیر و جنبشهای مختلف در عراق همراه بود.
[ویرایش]
در سالهای پس از واقعه کربلا،
مختار ثقفی در کوفه قیام کرد و با شعار خونخواهی امام حسین قدرت را در دست گرفت. برای مقابله با او، سپاهی از شام به فرماندهی عبیدالله بن زیاد به سوی عراق فرستاده شد. حصین بن نمیر نیز از فرماندهان اصلی این سپاه بود. دو سپاه در منطقهای به نام خازر در نزدیکی موصل با یکدیگر روبهرو شدند. فرمانده نیروهای مختار در این نبرد
ابراهیم بن مالک اشتر بود. نبرد خازر از مهمترین درگیریهای آن دوره به شمار میرود و با شکست سخت سپاه اموی پایان یافت. در جریان این نبرد، عبیدالله بن زیاد و حصین بن نمیر هر دو کشته شدند. در برخی گزارشها آمده است که ابراهیم بن مالک اشتر شخصاً او را از پای درآورد، در حالی که در نقلهای دیگر نام جنگجویان دیگری نیز به عنوان قاتل او ذکر شده است. کشته شدن حصین بن نمیر در این نبرد پایانی بر فعالیت نظامی یکی از مهمترین فرماندهان اموی در دهههای نخست خلافت آنان بود.
