حضرت عباس علیه السلام
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
عباس بن علی بن ابیطالب، مشهور به ابوالفضل و قمر بنیهاشم، فرزند امیرالمؤمنین
علی علیه السلام و فاطمه کلابیه معروف به
امالبنین سلام الله علیها است. او از برجستهترین شخصیتهای
واقعه کربلا و پرچمدار سپاه امام حسین در
روز عاشورا بود. در منابع شیعه از او به عنوان نماد وفاداری، ایثار، شجاعت و ولایتپذیری یاد شده است. مهمترین رویداد زندگی او حضور در قیام کربلا و شهادت در راه یاری امام حسین است.
[ویرایش]
عباس بن علی در
۴ شعبان سال ۲۶ هجری قمری در
مدینه متولد شد. پدر او امام علی علیه السلام، نخستین امام شیعیان، و مادرش
فاطمه بنت حزام کلابیه (امالبنین) بود. پس از شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیه، امام علی با امالبنین ازدواج کرد و چهار پسر از این ازدواج متولد شدند:
عباس بن علی ؛
عبدالله بن علی ؛
جعفر بن علی ؛
عثمان بن علی این چهار برادر همگی در واقعه کربلا در کنار امام حسین حضور داشتند و به شهادت رسیدند.
در برخی منابع تاریخی آمده است که
شمر بن ذیالجوشن با حضرت عباس و برادرانش از جهت قبیلهای نوعی خویشاوندی دور داشت. مادر حضرت عباس، ام البنین، از
قبیله بنیکلاب بود و شمر نیز به همین قبیله نسبت داده میشد. به همین دلیل در فرهنگ عربیِ قبیلهای، شمر خود را از خویشاوندان مادری آنان میدانست. بر پایه همین نسبت قبیلهای، او در کربلا
اماننامهای برای فرزندان امالبنین آورد و آنان را با خطاب «ای پسران خواهر ما» صدا زد؛ اما حضرت عباس و برادرانش این اماننامه را قاطعانه رد کردند و وفاداری خود را به امام حسین ترجیح دادند. این خویشاوندی صرفاً در حد اشتراک قبیلهای دور بوده و نسبت نزدیک خانوادگی محسوب نمیشود.
[ویرایش]
همسر عباس بن علی
لبابه دختر عبیدالله بن عباس (پسرعموی امام علی) بود. در منابع درباره تعداد فرزندان او اختلاف گزارش وجود دارد. مشهورترین نقلها فرزندان زیر را ذکر کردهاند: عبیدالله ؛ فضل ؛ حسن ؛ قاسم ؛ محمد . با این حال بیشتر مورخان تصریح کردهاند که نسل حضرت عباس از طریق فرزندش عبیدالله ادامه یافت . عبیدالله بعدها از شخصیتهای دانشمند و مورد احترام عصر خود شمرده میشد.
[ویرایش]
عباس بن علی در منابع تاریخی و روایی با کنیهها و القاب متعددی شناخته میشود که هر یک بیانگر بخشی از شخصیت، فضیلتها و نقش او در واقعه کربلاست. مشهورترین کنیه او ابوالفضل است. برخی مورخان این کنیه را به سبب داشتن فرزندی به نام «فضل» دانستهاند و برخی دیگر آن را اشارهای به فضیلتها و بزرگواریهای فراوان او میدانند. از معروفترین القاب او قمر بنیهاشم است که به سبب زیبایی چهره، قامت رشید و شکوه ظاهری به او داده شده و در میان بنیهاشم به «ماه خاندان هاشم» شهرت یافت. لقب سقّا یا «سقای کربلا» نیز به دلیل آبرسانی به خیمههای امام حسین و تلاش برای آوردن آب از فرات در روز عاشورا به او اطلاق شده است. در فرهنگ شیعی همچنین از او با لقب
بابالحوائج یاد میشود؛ لقبی که به سبب باور عمومی به استجابت دعا و برآورده شدن حاجات با توسل به آن حضرت رواج یافته است. علاوه بر اینها، القاب دیگری نیز برای او ذکر شده است.
[ویرایش]
اطلاعات تاریخی درباره زندگی عباس بن علی پیش از واقعه کربلا محدود است، اما منابع به تربیت او در خاندان امیرالمؤمنین اشاره کردهاند.
امام علی علیه السلام توجه ویژهای به تربیت فرزندش عباس داشت و او را از نظر اخلاقی و جسمانی پرورش میداد. برخی گزارشها حاکی از آن است که عباس در نوجوانی در
جنگ صفین در کنار سپاه پدر حضور داشت. در بعضی نقلها آمده است که او در این جنگ با چهرهای پوشیده وارد میدان شد و چند تن از جنگجویان شام را شکست داد؛ به گونهای که دشمن گمان کرد خود امیرالمؤمنین به میدان آمده است. در روایتی نقل شده است که امام علی هنگام دادن شمشیری به عباس نوجوان، با اشاره به آینده او در کربلا از قطع شدن دستانش در دفاع از امام حسین خبر داد. در دوره امامت امام حسن مجتبی، عباس بن علی در کنار برادران خود از یاران وفادار امام بود و در امور اجتماعی و کمک به نیازمندان مشارکت داشت. پس از شهادت امام حسن، عباس در کنار امام حسین قرار گرفت.
در دوران اقامت امام حسین(ع) در مکه، عباس بن علی از نزدیکترین همراهان و مدافعان امام به شمار میرفت. با افزایش فشار حکومت یزید و احتمال ترور امام در حرم، او همراه دیگر افراد بنیهاشم در حفاظت از امام نقش داشت و در کنار ایشان در دیدارها و گفتوگوهایی که با زائران و شخصیتهای مختلف انجام میشد حضور مییافت. در این دوره افرادی چون عبدالله بن عباس و عبدالله بن زبیر با امام دیدار و گفتوگو کردند و مسلم بن عقیل نیز از مکه به عنوان نماینده امام به سوی کوفه اعزام شد. سرانجام هنگامی که امام حسین(ع) در هشتم ذیالحجه سال ۶۰ هجری برای جلوگیری از حرمتشکنی کعبه حج خود را به عمره تبدیل کرد و از مکه به سوی عراق حرکت نمود، عباس بن علی در شمار محافظان اصلی کاروان و از چهرههای برجسته بنیهاشم بود و در طول مسیر در حفظ امنیت و ساماندهی حرکت کاروان نقش مهمی ایفا کرد.
[ویرایش]
از دوم محرم سال ۶۱ هجری، پس از رویارویی کاروان امام حسین با سپاه
حرّ بن یزید ریاحی و ورود به سرزمین کربلا، امام دستور داد در همان محل خیمهها برپا شود. در این مقطع، پرچم سپاه امام به عباس بن علی سپرده شد و او مسئولیت پرچمداری و حفاظت از خیمهها و اهلبیت را بر عهده گرفت. در سوم محرم نیز
عمر بن سعد با حدود چهار هزار نیرو وارد کربلا شد و پس از استقرار، گفتوگوهایی میان دو طرف شکل گرفت که در برخی گزارشها حضور حضرت عباس در انتقال پیامها یا مذاکرات نیز ذکر شده است. در روزهای بعد، با پیوستن نیروهای تازه از کوفه به سپاه عمر بن سعد، شمار آنان به دهها هزار نفر افزایش یافت، در حالی که یاران امام تنها حدود هفتاد نفر بودند. در همین شرایط، حضرت عباس در کنار دیگر یاران، علاوه بر حفظ نظم اردوگاه، مسئولیت مراقبت از خیمهها را نیز بر عهده داشت. در روز هفتم محرم به فرمان
عبیدالله بن زیاد، به دستور عمر بن سعد راه دسترسی به آب فرات بسته شد و نگهبانانی بر شریعه گمارده شدند؛ از این زمان تشنگی در خیمهها شدت گرفت و در برخی نقلها آمده است که حضرت عباس همراه گروهی از یاران توانست در چند نوبت مقداری آب برای اهل خیمه فراهم کند. در روزهای هشتم و نهم محرم، تلاشهایی از سوی امام حسین برای جلوگیری از جنگ و انجام مذاکراتی با عمر بن سعد صورت گرفت که به نتیجه نرسید. در روز نهم محرم نیز
شمر بن ذی الجوشن اماننامهای برای حضرت عباس و برادرانش آورد که با واکنش قاطع عباس بن علی مواجه شد و او این پیشنهاد را رد کرد. در عصر
تاسوعا، سپاه کوفه برای آغاز حمله آماده شد، اما در شب عاشورا با درخواست امام حسین، حضرت عباس به همراه گروهی از یاران از سپاه دشمن مهلت یکشب را گرفت و با موافقت آنان، آغاز جنگ به تأخیر افتاد؛ شبی که به عبادت، دعا و آمادگی برای شهادت گذشت و در تمام این مدت نیز حضرت عباس مسئولیت نگهبانی از خیمهها و حفاظت از اهلبیت را بر عهده داشت.
[ویرایش]
در روز عاشورا، پرچم سپاه امام حسین در دست حضرت عباس بود. در سنت نظامی عرب، پرچمدار معمولاً شجاعترین و مورد اعتمادترین فرد سپاه به شمار میرفت؛ زیرا سقوط پرچم نشانه شکست سپاه تلقی میشد. به همین دلیل امام حسین این مسئولیت را به عباس سپرد و او تا لحظه شهادت این پرچم را حفظ کرد. یکی از مهمترین وظایف عباس در روز عاشورا حفاظت از خیمهها و زنان و کودکان بود. او در کنار خیمهها مستقر بود و هرگاه دشمن قصد نزدیک شدن به خیمهها را داشت، با حضور و حمله او عقبنشینی میکرد. در منابع مقتل از او به عنوان نگهبان و مدافع حرم اهلبیت یاد شده است. در جریان نبرد، هنگامی که گروهی از یاران امام در محاصره دشمن قرار گرفتند، حضرت عباس با حمله به صفوف دشمن محاصره را شکست و آنان را نجات داد. این اقدام نشاندهنده نقش او به عنوان تکیهگاه نظامی سپاه امام بود.
[ویرایش]
پس از شدت گرفتن عطش در خیمهها و بیتابی کودکان، حضرت عباس، پرچمدار سپاه امام حسین، برای آوردن آب عازم
شریعه فرات شد. با شکستن صف نگهبانان به آب رسید؛ کف دست از آب برداشت، اما به یاد تشنگی امام و اهلبیت، از نوشیدن خودداری کرد و آب را بر زمین ریخت. مشک را پر کرد و به سوی خیمهها بازگشت. در راه، سپاه دشمن راه را بست. در نبردی سنگین،
زید بن ورقاء حنفی دست راست او را قطع کرد؛ عباس شمشیر را به دست چپ گرفت و این رجز را خواند:
والله إن قطعتموا یمینی
إنی أحامی أبداً عن دینی
وعن إمامٍ صادقِ الیقین
نجلِ النبیّ الطاهر الأمین
سپس
حکیم بن طفیل طایی دست چپش را نیز قطع کرد. عباس در حالی که مشک را به سینه میفشرد، چنین گفت:
یا نفس لا تخشی من الکفار
وأبشری برحمة الجبّار
مع النبیّ السید المختار
قد قطعوا ببغیهم یساری
تیری به مشک اصابت کرد و آب بر زمین ریخت. اندکی بعد، ضربهای با عمود آهنین بر سرش فرود آمد و کنار
نهر علقمه بر زمین افتاد و امام را فراخواند. امام حسین بر بالین برادر حاضر شد و با اندوه فرمود: «الآن انکسر ظهری و قلّت حیلتی» یعنی: اکنون کمرم شکست و توانم اندک شد. پیکر او در همان محل به خاک سپرده شد؛ جایی که امروز
حرم حضرت عباس در کربلا برپاست.
[ویرایش]
در روایات شیعه، مقام عباس بن علی بسیار ستوده شده است. در روایات اهلبیت، جایگاه معنوی حضرت عباس بن علی با تعابیری کمنظیر توصیف شده است.
امام سجاد علیه السلام درباره عموی خود فرمود: «خداوند عمویم عباس را رحمت کند که در راه برادرش ایثار کرد تا دستانش قطع شد؛ خداوند در عوض دو بال به او عطا کرد تا در بهشت با فرشتگان پرواز کند و مقامی دارد که همه شهدا به آن غبطه میخورند.» این بیان، هم ایثار او در کربلا و هم منزلت والای اخرویاش را نشان میدهد.
امام صادق علیه السلام نیز او را صاحب بصیرتی نافذ و ایمانی استوار دانسته و بر جهاد آگاهانه و اخلاص او تأکید کرده است. افزون بر این، در
زیارت ناحیه مقدسه ـ منسوب به
امام مهدی عجل الله ـ از حضرت عباس با تعابیری چون مواسی، فدایی، نگهبان دین و سقای تشنگان یاد شده که جلوهای از وفاداری، ایثار و نقش حمایتی او در نهضت عاشورا را بازتاب میدهد.
