شهادت حضرت فاطمه سلام‌الله علیها
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
شهادت
حضرت فاطمه از باورهای دیرینه شیعیان است که بر پایه آن، دختر پیامبر نه به مرگ طبیعی، بلکه بر اثر آسیب‌های رویدادهای پس از رحلت پدر، از جمله هجوم به خانه، ضرب‌وجرح و سقط جنین (
محسن)، به شهادت رسید. شیعیان
عمر بن خطاب را عامل اصلی این واقعه می‌دانند و در
ایام فاطمیه عزاداری می‌کنند، در حالی که اهل‌سنت درگذشت او را ناشی از بیماری و اندوه می‌دانند. برای اثبات این شهادت، به روایاتی چون نامیدن او به
صدیقه شهیده توسط
امام کاظم و روایت
امام صادق در دلائل الامامة استناد شده است. افزون بر منابع کهنی چون کتاب سلیم بن قیس، در برخی منابع اهل‌سنت نیز این روایات بازتاب یافته و کتاب الهجوم علی بیت فاطمه روایت‌های ۸۴ راوی سنی را در این باره گردآورده است.
[ویرایش]
زندگی فاطمه با دوره تبلیغ اسلام در مکه و سپس
هجرت به مدینه همراه بود. پس از استقرار دولت اسلامی در مدینه، در پایان سال دهم هجری پیامبر
حجةالوداع را به‌جای آورد و در بازگشت، در
غدیر خم،
علی علیه السلام را به ولایت منصوب کرد؛ تفسیر این واقعه در میان شیعه و اهل‌سنت متفاوت است. چند ماه بعد پیامبر بیمار شد و درگذشت. در همان هنگام، گروهی از
صحابه در
سقیفه بنی‌ساعده گرد آمدند و ابوبکر را به خلافت برگزیدند. این انتخاب به اختلاف میان هواداران ابوبکر و طرفداران علی انجامید. طبری گزارش می‌کند که گروهی از مخالفان، از جمله
زبیر، در خانه فاطمه گرد آمدند و عمر آنان را با تهدید به آتش زدن خانه بیرون کشید.
[ویرایش]
تاریخ دقیق شهادت او مشخص نیست و منابع اقوال گوناگونی نقل کرده‌اند:
برخی منابع ۳۰ یا ۳۵ روز
برخی منابع ۴۵ یا ۷۵ روز
برخی منابع ۹۵ روز
منابع شیعی، به‌ویژه با توجه به روایات مربوط به سقط محسن، بیشتر بر ۷۵ تا ۹۵ روز تأکید دارند. تاریخ‌های ۱۳ جمادی‌الاول یا ۳ جمادی‌الثانی سال ۱۱ هجری نیز در منابع ذکر شده و مبنای تعیین ایام فاطمیه است.
[ویرایش]
شیعیان عامل اصلی شهادت را عمر بن خطاب می‌دانند و بر این باورند که در جریان رویداد خانه، ضربه به پهلوی فاطمه موجب شکستگی پهلو و سقط جنین شد و همین آسیب‌ها به شهادت او انجامید. این باور در آثار بسیاری از عالمان نامدار شیعه (از
شیخ صدوق،
عیاشی،
سید مرتضی،
شیخ طوسی تا
علامه حلی بازتاب یافته است.
ادله شهادت حضرت زهرا در منابع روایی، در چند دسته گزارش شده است:
روایات امامان شیعه:
امام کاظم؛ فاطمه را
صِدّیقه شهیده خوانده است؛ وصفی که در زیارت‌نامه‌ها نیز تکرار شده و نشانه‌ای بر شهادت، نه مرگ طبیعی، تلقی می‌شود.
امام صادق در دلائل الامامة (تألیف قرن سوم قمری) علت شهادت را سقط جنین در اثر ضربه ذکر می‌کند. در روایت دیگری از همان امام در الاختصاص شیخ مفید، عمر، فاطمه را در مسیر خانه‌اش، در حالی که
قباله فدک در دست داشت، ضرب و شتم کرد و با لگد به شکم او کوفت؛ مجلسی این روایت را در بحارالانوار آورده است و در روایتی دیگر در همان کتاب، علت مرگ، لگدی است که به درِ خانه زده شد.
منابع کهن شیعی: کامل الزیارات ابن‌قولویه؛ حدیثی از امام صادق نقل می‌کند که در آن جبرئیل آینده
اهل‌بیت را به پیامبر خبر می‌دهد، از جمله ضرب و شتم فاطمه در حال بارداری، سقط جنین و درگذشت او بر اثر جراحت.
منابع اهل‌سنت: در حدیث فرائد السمطین جوینی، فقیه و عالم بزرگ اهل‌سنت، پیامبر، آینده دخترش را چنین وصف می‌کند که «ذلت وارد خانه‌اش شده، حرمتش پایمال گشته، حقش غصب شده، از ارث ممنوع گشته، پهلویش شکسته و فرزند در رحمش سقط شده» و از او با عنوان «مقتول» یاد می‌کند. قاضی عبدالجبار، متکلم سنی، نیز تصریح می‌کند که این اعتقاد شیعیان از حدیثی منسوب به امام صادق سرچشمه گرفته است.
ابن ابی‌شیبه در المصنف: گزارش تهدید عمر به آتش زدن خانه.
بلاذری در انصاب الاشراف: اشاره به رویداد خانه.
ابن قتیبه در الامامة و السیاسة: گزارش هجوم و فشار بر فاطمه.
کتاب سلیم بن قیس: از کهن‌ترین منابع شیعی، گزارش تفصیلی رویداد.
اقوال متأخران: مَقْدِسی در البدء و التاریخ، محسن را نام می‌برد و می‌گوید به‌باور شیعه در اثر ضربه عمر سقط شد. تاج‌الدین حسینی در التتمة فی تواریخ الائمه، علت درگذشت را ضرب و جرح و سقط محسن می‌داند. صفوری شافعی در نزهة المجالس و منتخب النفائس، و محمد بن طلحه شافعی در مطالب السئول، سقط محسن را (بدون ذکر علت) گزارش کرده‌اند. ابن صباغ مالکی و صفوری شافعی نیز به سقط شدن محسن تصریح دارند.
پژوهشگران شیعی، از جمله
سید جعفر مرتضی عاملی در مأساة الزهراء، به نشانه‌هایی از تغییر در چاپ‌های امروزی متون کهن اشاره می‌کنند:
المعارف ابن قتیبه: ابن شهرآشوب و گنجی شافعی از او نقل می‌کنند که درگذشت محسن را بر اثر سقط و مربوط به ضربه سنگین
قنفذ دانسته است؛ اما در چاپ‌های کنونی اثری از این مطلب نیست و تنها «درگذشت در کودکی» آمده است.
مروج الذهب مسعودی: ابن ابی‌الحدید ماجرای تهدید به آتش زدن را از آن نقل می‌کند، در حالی که در برخی چاپ‌های کنونی نام خلیفه دوم حذف و ماجرا به صیغه مجهول روایت شده است.
الاستیعاب ابن عبدالبر: صفوری شافعی سقط محسن را از آن نقل می‌کند، اما در چاپ‌های فعلی نشانی از آن نیست.
در برابر این ادعا، منتقدان اهل‌سنت احتمال تحریف را رد می‌کنند و تفاوت نسخه‌ها را ناشی از اختلاف روایت‌ها یا اشتباه ناقلان می‌دانند.
سید جعفر شهیدی: تهدید به آتش زدن را تأیید می‌کند و با توجه به نبود نیروی سازمان‌یافته برای شیعیان در سال‌های نخست هجری، جعل این روایات را ناممکن می‌داند؛ حتی اشاره می‌کند که برخی از این روایات در نوشته‌های مغرب اسلامی (اندلس) نیز آمده است. درباره آسیب جسمی می‌نویسد: «در آن گیر و دارها ممکن است چنین حادثه‌هایی رخ داده باشد».
مرتضی مطهری: وصیت فاطمه به دفن شبانه را «سیاستی» برای جلوگیری از حضور دشمنانش در تشییع و نیز «لوث‌نشدن تاریخ» می‌داند؛ به باور او، همین وصیت پرسشی ماندگار در تاریخ برجای گذاشت.
محمدحسین فضل‌الله: در اواخر عمر، در سخنرانی‌ای در لبنان، اصل رویداد خانه را غیرواقع و صحت آن را مشکوک دانست؛ موضعی که با اعتراض گسترده حوزه‌های شیعی روبه‌رو شد.
[ویرایش]
دیدگاه غالب در میان اهل‌سنت آن است که فاطمه پس از رحلت پدر بیمار شد و بر اثر بیماری و اندوه درگذشت. بر پایه روایتی که بیشتر نقل می‌شود، او در آخرین لحظات، خود را برای مرگ آماده کرد و به
اسماء بنت عمیس سپرد که کسی از محل دفن او آگاه نشود. در برابر، منابعی مانند یعقوبی تصویر دیگری ارائه می‌دهند: فاطمه همسران پیامبر و زنان قریش را که به عیادتش آمده بودند سخت ملامت کرد و از اسماء خواست به
عایشه اجازه ورود ندهد.
برخی نویسندگان اهل‌سنت، مانند عبدالعزیز نعمانی، ریشه این باور را به
ابراهیم بن سیار نَظّام (رئیس فرقه نظامیه) بازمی‌گردانند و آن را ساخته و پرداخته او می‌دانند. شهرستانی در
ملل و نحل و صفدی در
الوافی بالوفیات سخن نظام را نقل می‌کنند که «عمر در روز بیعت چنان ضربه‌ای بر شکم فاطمه کوبید که جنین از شکمش فرو افتاد» و خود این نقل را با هدف بی‌اعتبار جلوه دادن نظام آورده‌اند. این نویسندگان معتقدند این روایات محصول رقابت امویان و هاشمیان پس از دوره خلفای راشدین است و «فاطمه و علی باایمان‌تر، منزه‌تر و خردمندتر از آن بوده‌اند که بر خلاف مصالح مسلمانان به پا خیزند و عمر بزرگ‌تر و خویشتن‌دارتر از آن بود که به سوزاندن خانه فاطمه دست یازد». آنان با استناد به ازدواج عمر با ام‌کلثوم و مشاوره‌های علی به خلفا، از وجود صمیمیت میان آنان سخن می‌گویند.
درباره نظام: جاحظ (که خود از سخت‌ترین منتقدان شیعه در طعن بر صحابه بود) و نیز بغدادی، مقریزی و صفدی سخن نظام را نقل کرده‌اند؛ بنابراین انتساب اصل ماجرا به او پذیرفتنی نیست. خود نظام نیز در نقل شهرستانی، ماجرا را «دروغ و فریب» می‌خواند.
درباره ابن ابی‌الحدید: او ضرب و جرح و سقط را از امور شنیع می‌داند که «فقط شیعه از آنها نام می‌برد»، اما خودش ماجرای سقط محسن را از استادش نقل می‌کند و استادش می‌گوید در این باره «متعارض» است و نظر خاصی ندارد. او آتش زدن را بعید می‌شمارد، ولی تصریح می‌کند که «عده‌ای از اهل حدیث هم مانند آن روایت کرده‌اند».
درباره مشاوره‌ها: بررسی ۱۰۷ مورد مشاوره علی با سه خلیفه پیشین نشان می‌دهد که در اکثریت موارد، رجوع به او پس از مراجعه به دیگران و از سر ناچاری بوده است، نه دعوت به مشارکت در حکومت؛ و علی در انزوای سیاسی به کشاورزی و حفر چاه اشتغال داشت.
درباره ازدواج ام‌کلثوم: این ازدواج، به باور شیعیان، پس از انکارها و عذرهای مکرر علی و با تهدیدهای عمر و با واسطه‌گری عقیل و عباس و بدون رضایت قلبی علی انجام شد و پس از کشته شدن عمر، علی دخترش را به خانه بازگرداند.
درباره کاربرد واژه «وفات»: ابن شهرآشوب در مناقب از «وفات» استفاده می‌کند؛ اما او همین واژه را برای شهادت علی و نیز مسمومیت امام حسن به کار برده است، پس کاربرد آن منافاتی با اعتقاد به شهادت ندارد.
[ویرایش]
بنابر روایات شیعه، فاطمه وصیت کرد کسانی که به او ستم کردند بر پیکرش نماز نخوانند و در تشییع او حاضر نشوند؛ از این‌رو خواست مخفیانه تشییع و دفن شود. علی علیه السلام به کمک
اسماء بنت عمیس همسرش را غسل داد و خود بر پیکرش نماز خواند. در شمار و نام نمازگزاران اختلاف است؛ از جمله
حسن،
حسین،
عباس بن عبدالمطلب،
مقداد،
سلمان،
ابوذر،
عمار،
حذیفه،
عقیل،
زبیر،
عبدالله بن مسعود،
بریده و
فضل بن عباس نام برده شده‌اند. بیشتر منابع اولیه، خاکسپاری را شبانه، نهانی و بدون حضور ابوبکر و عمر دانسته‌اند. درباره محل دفن سه احتمال مطرح است:
روضه نبوی (میان قبر و منبر پیامبر)، بر پایه حدیثی از پیامبر و تقویت‌شده با روایاتی از امام صادق و امام رضا. خانه او، که اکنون در
مسجد النبی قرار گرفته است؛ دیدگاهی که سید مرتضی عسکری آن را آخرین و مستندترین احتمال می‌داند، زیرا اسناد اصلی آن از اهل‌بیت رسیده است. و
قبرستان بقیع؛ بیشتر منابع بر دفن در بقیع اتفاق دارند و برخی محل آن را کنار مسجد رقیه، در گوشه خانه عقیل، به فاصله هفت ذراع از خیابان دانسته‌اند. مسعودی از مقبره‌ای با کتیبه‌ای نام می‌برد که نام فاطمه و سه تن دیگر از خاندان علی بر آن نوشته شده بود. مقدسی نیز احتمال دفن «فی الحُجره» را مطرح می‌کند. فقهای شیعه برای زیارت، به ترتیب، روضه نبوی، خانه فاطمه و بقیع را در اولویت دانسته‌اند.
[ویرایش]
طبری نقل می‌کند که
ابوبکر در بستر مرگ گفت: «کاش خانه فاطمه را، اگر هم به قصد جنگ بسته بودند، برنگشوده بودم». به گفته دنیس صوفی، این سخن تلویحاً می‌تواند نشان دهد که خانه فاطمه به زور گشوده شده است. او همچنین یادآور می‌شود که گزارش‌های مربوط به نقش فاطمه در رویدادهای پس از رحلت پیامبر، با وجود جانبداری، حاوی بخشی از حقیقت‌اند؛ زیرا اهل‌سنت نتوانستند تمام آنچه را برای بازسازی تاریخشان زیان‌آور بود محو کنند: نزاع دختر پیامبر با ابوبکر بر سر خلافت و اموال پیامبر (
فدک)، نبخشیدن ابوبکر و پنهان‌ماندن درگذشت او برای مدتی. درباره سرنوشت محسن نیز منابع سنی یک‌دست نیستند؛ ابن‌صبّاغ مالکی و صفوری شافعی او را سقط‌شده دانسته‌اند، اما ابن‌حزم اندلسی و بدخشانی از درگذشت او پس از تولد و در شیرخوارگی سخن گفته‌اند. در مجموع، اصل تهدید به آتش‌زدن خانه در منابع کهن اهل‌سنت نیز گزارش شده و کمتر محل انکار است، اما درباره وقوع هجوم، آتش‌زدن در و به‌ویژه آسیب جسمی و سقط جنین اختلاف وجود دارد. منابع شیعی این رویدادها را با استناد به روایات امامان و شواهدی در متون کهن سنی مستند می‌کنند، در حالی که عالمان اهل‌سنت آنها را فاقد اعتبار تاریخی و برآمده از مناقشات کلامی می‌دانند.
