مسألة مبدأ هذا الخیار من حین العقد
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
مَسْأَلَةٌ: مَبْدَأُ هٰذَا الْخِيَارِ مِنْ حِينَ الْعَقْدِ؛
لِأَنَّ ظَاهِرَ النَّصِّ كَوْنَ الْبَيْعِ عِلَّةً تَامَّةً، وَمُقْتَضَاهُ كَظَاهِرِ الْفَتَاوَى شُمُولُ الْحُكْمِ لِلصَّرْفِ وَالسَّلَمِ قَبْلَ الْقَبْضِ. وَلَا إِشْكَالَ فِيهِ لَوْ قُلْنَا بِوُجُوبِ التَّقَابُضِ فِي الْمَجْلِسِ فِي الصَّرْفِ وَالسَّلَمِ وُجُوبًا تَكْلِيفِيًّا، إِمَّا لِلُزُومِ الرِّبَا كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي صَرْفِ التَّذْكِرَةِ، وَإِمَّا لِوُجُوبِ الْوَفَاءِ بِالْعَقْدِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِنَفْسِهِ مُمَلِّكًا؛ لِأَنَّ ثَمَرَةَ الْخِيَارِ حِينَئِذٍ جَوَازُ الْفَسْخِ، فَلَا يَجِبُ التَّقَابُضُ. أَمَّا لَوْ قُلْنَا بِعَدَمِ وُجُوبِ التَّقَابُضِ وَجَوَازِ تَرْكِهِ إِلَى التَّفَرُّقِ الْمُبْطِلِ لِلْعَقْدِ، فَفِي أَثَرِ الْخِيَارِ خَفَاءٌ؛ لِأَنَّ الْمَفْرُوضَ بَقَاءُ سُلْطَنَةِ كُلٍّ مِنَ الْمُتَعَاقِدَيْنِ عَلَى مِلْكِهِ، وَعَدَمُ حَقٍّ لِأَحَدِهِمَا فِي مَالِ الْآخَرِ. وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ أَثَرُ الْخِيَارِ خُرُوجَ الْعَقْدِ بِفَسْخِ ذِي الْخِيَارِ عَنْ قَابِلِيَّةِ لُحُوقِ الْقَبْضِ الْمُمَلِّكِ، فَلَوْ فُرِضَ اشْتِرَاطُ سُقُوطِ الْخِيَارِ فِي الْعَقْدِ لَمْ يَخْرُجِ الْعَقْدُ بِفَسْخِ الْمَشْرُوطِ عَلَيْهِ عَنْ قَابِلِيَّةِ التَّأْثِيرِ.
[ویرایش]
مسئله: مبدأ (زمان آغاز) این خیار، از لحظهٔ عقد است.
زیرا ظاهرِ «نص» (روایت) این است که بیع، «علت تامه» (برای ثبوت خیار) است؛ و مقتضای این مطلب، همانند ظاهرِ فتاوا، شمولِ این حکم (ثبوت خیار) نسبت به بیع «صرف» و «سلف» پیش از قبض است. و در این مطلب (ثبوت خیار) اشکالی نیست، اگر قائل به وجوب تکلیفیِ «تقابض» (قبض و اقباض) در مجلس در عقد «صرف» و «سلف» باشیم؛ چه این وجوب به خاطر لزومِ ربا باشد (همانطور که در بابِ صرفِ کتاب تذکره به آن تصریح شده) و چه به خاطرِ وجوبِ وفای به عقد باشد (اگرچه (خودِ عقد) به تنهایی مملِّک نباشد). زیرا ثمرهی خیار در این صورت، «جوازِ فسخ» است، پس (با وجودِ حق فسخ) وجوبِ تقابض (که مانع فسخ باشد) لازم نمیآید. اما اگر قائل به عدمِ وجوبِ تقابض باشیم و (قائل باشیم که) جایز است آن را تا (لحظهی) تفرّقِ باطلکنندهی عقد به تأخیر انداخت، در این صورت (تشخیصِ) «اثرِ خیار» دچار ابهام و خفاست؛ زیرا (در این فرض) مفروض این است که سلطنتِ هر یک از دو طرف معامله بر ملکِ خودشان باقی است و هیچیک از آن دو، حقی در مالِ دیگری ندارد. و ممکن است (بگوییم) اثرِ خیار، عبارت است از: «خارج شدنِ عقد (توسطِ فسخِ ذوالخیار) از قابلیتِ اینکه (بعداً) قبضِ مُملِّک به آن ملحق شود». (بر پایه این تحلیل) اگر شرطِ «سقوطِ خیار» در عقد فرض شود، (دیگر) عقد با فسخِ «مشروطعلیه» (کسی که خیار علیه او شرط شده) از قابلیتِ تأثیر (و ملحق شدنِ قبض) خارج نمیشود.
[ویرایش]
۱. مَسْأَلَةٌ: مَبْدَأُ هٰذَا الْخِيَارِ مِنْ حِينَ الْعَقْدِ
- مَسْأَلَةٌ: اسم مفرد مؤنث، مرفوع، نکره.
- مَبْدَأُ: اسم مفرد مرفوع، مضاف.
- هٰذَا: اسم اشاره مبنی در محل جرّ مضافالیه.
- الْخِيَارِ: بدل یا عطف بیان از «هذا»، مجرور.
- مِنْ: حرف جر.
- حِينِ: اسم مجرور به «من»، مضاف.
- الْعَقْدِ: مضافالیه مجرور.
ترکیب:
- «مَسْأَلَةٌ» خبر برای مبتدای محذوف است؛ یعنی: هذه مسألة.
- «مَبْدَأُ هٰذَا الْخِيَارِ» مبتدا.
- «مِنْ حِينَ الْعَقْدِ» جار و مجرور، خبر مبتدا.
معنا: آغاز این خیار از زمان عقد است.
۲. لِأَنَّ ظَاهِرَ النَّصِّ كَوْنَ الْبَيْعِ عِلَّةً تَامَّةً
تجزیه:
- لِأَنَّ: لام تعلیل + إنّ.
- ظَاهِرَ: اسم «إنّ» منصوب، مضاف.
- النَّصِّ: مضافالیه مجرور.
- كَوْنَ: مصدر منصوب و خبر «إنّ»، مضاف.
- الْبَيْعِ: مضافالیه.
- عِلَّةً: خبر «كون» منصوب.
- تَامَّةً: صفت برای «علة».
ترکیب:
«لأنّ» حرف تعلیل است.
«ظاهرَ النصّ» اسم آن.
«كونَ البيع علةً تامةً» خبر آن است.
در داخل این عبارت: «كون» مصدر ناقص است که مانند «كان» عمل میکند؛ «البيع» اسم آن در معنا و «علةً تامةً» خبر آن است.
معنا: زیرا ظاهر نص این است که بیع علت تامه است.
۳. وَمُقْتَضَاهُ كَظَاهِرِ الْفَتَاوَى شُمُولُ الْحُكْمِ لِلصَّرْفِ وَالسَّلَمِ قَبْلَ الْقَبْضِ
- وَ: حرف عطف.
- مُقْتَضَاهُ: مبتدا مرفوع؛ «ه» مضافالیه.
- كَظَاهِرِ: کاف تشبیه + اسم مجرور، مضاف.
- الْفَتَاوَى: مضافالیه.
- شُمُولُ: مصدر مرفوع، خبر مبتدا، مضاف.
- الْحُكْمِ: مضافالیه.
- لِلصَّرْفِ: جار و مجرور.
- وَالسَّلَمِ: معطوف بر «الصرف».
- قَبْلَ: ظرف زمان منصوب.
- الْقَبْضِ: مضافالیه.
ترکیب:
«مقتضاه» مبتدا.
«شمول الحكم» خبر.
«للصرف والسلم» متعلق به «شمول».
«قبل القبض» ظرف زمان.
«كظاهر الفتاوى» جار و مجرور در مقام تشبیه؛ یعنی مقتضای آن همانند ظاهر فتاوا است.
معنا: مقتضای آن، همانند ظاهر فتاوا، شمول حکم نسبت به صرف و سلم قبل از قبض است.
۴. وَلَا إِشْكَالَ فِيهِ
- وَ: عاطفه.
- لا: لا نفی جنس.
- إشكالَ: اسم «لا» منصوب.
- فيه: جار و مجرور، خبر «لا».
ترکیب: جمله اسمیه با «لا» نفی جنس.
معنا: در آن هیچ اشکالی نیست.
۵. لَوْ قُلْنَا بِوُجُوبِ التَّقَابُضِ فِي الْمَجْلِسِ فِي الصَّرْفِ وَالسَّلَمِ وُجُوبًا تَكْلِيفِيًّا
- لو: حرف شرط.
- قلنا: فعل ماضی؛ «نا» فاعل.
- بوجوب: جار و مجرور.
- التقابض: مضافالیه.
- في المجلس: جار و مجرور.
- في الصرف: جار و مجرور.
- والسلم: معطوف.
- وجوبًا: مفعول مطلق.
- تكليفيًا: صفت آن.
ترکیب:
«لو قلنا» جمله شرطیه است و جواب آن در جمله قبل مفهوم است (ولا إشكال فيه).
«بوجوب التقابض» متعلق به «قلنا».
معنا: اگر بگوییم تقابض در مجلس در صرف و سلم واجب تکلیفی است.
۶. إِمَّا لِلُزُومِ الرِّبَا كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي صَرْفِ التَّذْكِرَةِ
- إما: حرف تفصیل.
- للزوم: جار و مجرور.
- الربا: مضافالیه.
- كما: کاف تشبیه + ما.
- صرّح: فعل ماضی.
- به: جار و مجرور.
- في صرف: جار و مجرور.
- التذكرة: مضافالیه.
ترکیب:
«إما للزوم الربا» بیان علت است.
«كما صرّح به» جمله استشهادی.
معنا: یا به خاطر لازم آمدن ربا، چنانکه در بحث صرف کتاب تذکره تصریح شده است.
۷. وَإِمَّا لِوُجُوبِ الْوَفَاءِ بِالْعَقْدِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِنَفْسِهِ مُمَلِّكًا
- وإما: عطف بر «إما» اول.
- لوجوب: جار و مجرور.
- الوفاء: مضافالیه.
- بالعقد: جار و مجرور.
- وإن: واو حالیه + إن وصلیه.
- لم يكن: فعل ناقص مجزوم.
- بنفسه: جار و مجرور.
- مملّكًا: خبر «يكن».
ترکیب:
«لوجوب الوفاء بالعقد» علت دوم است.
«وإن لم يكن بنفسه مملّكًا» جمله حالیه.
معنا: یا به جهت وجوب وفای به عقد، هرچند عقد به خودی خود موجب ملکیت نباشد.
۸. لِأَنَّ ثَمَرَةَ الْخِيَارِ حِينَئِذٍ جَوَازُ الْفَسْخِ
- لأنّ: حرف تعلیل.
- ثمرة: اسم «أنّ».
- الخيار: مضافالیه.
- حينئذ: ظرف زمان.
- جواز: خبر «أنّ».
- الفسخ: مضافالیه.
ترکیب:
«ثمرة الخيار» اسم «أنّ».
«جواز الفسخ» خبر آن.
معنا: زیرا ثمره خیار در این حالت جواز فسخ است.
۹. فَلَا يَجِبُ التَّقَابُضُ
- فَ: فاء نتیجه.
- لا: حرف نفی.
- يجب: فعل مضارع.
- التقابض: فاعل.
ترکیب: جمله فعلیه.
معنا: پس تقابض واجب نیست.
۱۰. أَمَّا لَوْ قُلْنَا بِعَدَمِ وُجُوبِ التَّقَابُضِ وَجَوَازِ تَرْكِهِ إِلَى التَّفَرُّقِ الْمُبْطِلِ لِلْعَقْدِ
- أما: حرف تفصیل.
- لو: حرف شرط.
- قلنا: فعل و فاعل.
- بعدم: جار و مجرور.
- وجوب: مضافالیه.
- التقابض: مضافالیه.
- وجواز: معطوف.
- تركه: مضافالیه؛ ضمیر به تقابض برمیگردد.
- إلى التفرق: جار و مجرور.
- المبطل: صفت برای «التفرق».
- للعقد: جار و مجرور.
ترکیب:
«أما لو قلنا...» ساختار شرطی است.
«بعدم وجوب التقابض» متعلق به «قلنا».
«وجواز تركه» معطوف بر آن.
۱۱. فَفِي أَثَرِ الْخِيَارِ خَفَاءٌ
- فَ: فاء جواب.
- في أثر: جار و مجرور.
- الخيار: مضافالیه.
- خفاء: مبتدا مؤخر.
ترکیب: جار و مجرور خبر مقدم.
معنا: در اثر خیار نوعی ابهام وجود دارد.
۱۲. لِأَنَّ الْمَفْرُوضَ بَقَاءُ سُلْطَنَةِ كُلٍّ مِنَ الْمُتَعَاقِدَيْنِ عَلَى مِلْكِهِ
- لأنّ: حرف تعلیل.
- المفروض: اسم «أنّ».
- بقاء: خبر آن.
- سلطة: مضافالیه.
- كل: مضافالیه.
- من المتعاقدين: بیان برای «كل».
- على ملكه: جار و مجرور.
معنا: زیرا فرض این است که سلطه هر یک از دو طرف بر مال خودش باقی است.
۱۳. وَعَدَمُ حَقٍّ لِأَحَدِهِمَا فِي مَالِ الْآخَرِ
- وعدم: معطوف بر «بقاء».
- حق: مضافالیه.
- لأحدهما: جار و مجرور.
- في مال: جار و مجرور.
- الآخر: مضافالیه.
معنا: و نیز هیچیک در مال دیگری حقی ندارد.
۱۴. وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ أَثَرُ الْخِيَارِ خُرُوجَ الْعَقْدِ بِفَسْخِ ذِي الْخِيَارِ عَنْ قَابِلِيَّةِ لُحُوقِ الْقَبْضِ الْمُمَلِّكِ
- يمكن: فعل مضارع.
- أن يكون: مصدر مؤول.
- أثر: اسم «يكون».
- الخيار: مضافالیه.
- خروج: خبر «يكون».
- العقد: مضافالیه.
- بفسخ: جار و مجرور.
- ذي الخيار: مضافالیه.
- عن قابلية: جار و مجرور.
- لحوق: مضافالیه.
- القبض: مضافالیه.
- المملّك: صفت.
معنا: ممکن است اثر خیار این باشد که عقد با فسخ صاحب خیار از قابلیت پیوستن قبضِ ملکیتآور خارج شود.
۱۵. فَلَوْ فُرِضَ اشْتِرَاطُ سُقُوطِ الْخِيَارِ فِي الْعَقْدِ
- فلو: فاء تفریع + لو شرطیه.
- فرض: فعل مجهول.
- اشتراط: نائب فاعل.
- سقوط: مضافالیه.
- الخيار: مضافالیه.
- في العقد: جار و مجرور.
معنا: اگر شرط سقوط خیار در عقد فرض شود.
۱۶. لَمْ يَخْرُجِ الْعَقْدُ بِفَسْخِ الْمَشْرُوطِ عَلَيْهِ عَنْ قَابِلِيَّةِ التَّأْثِيرِ
- لم: حرف جزم.
- يخرج: فعل مضارع مجزوم.
- العقد: فاعل.
- بفسخ: جار و مجرور.
- المشروط: مضافالیه.
- عليه: جار و مجرور.
- عن قابلية: جار و مجرور.
- التأثير: مضافالیه.
معنا: عقد با فسخ کسی که شرط علیه اوست از قابلیت تأثیر خارج نمیشود.
