محمد بن عبدالله بن جعفر
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
محمد بن عبدالله بن جعفر بن ابیطالب از
شهدای بنیهاشم در واقعه کربلا و از یاران
امام حسین علیه السلام در سال ۶۱ هجری قمری است. او فرزند
عبدالله بن جعفر و از نوادگان جعفر بن ابیطالب، مشهور به
جعفر طیار، بود و در روز عاشورا در کنار دیگر خویشاوندان هاشمی خود به شهادت رسید. شهرت تاریخی او بیش از هر چیز به حضور و جانفشانیاش در کربلا بازمیگردد و اطلاعات مربوط به زندگی پیش از آن در منابع تاریخی اندک و پراکنده است.
[ویرایش]
محمد در خانوادهای برجسته از بنیهاشم زاده شد. پدرش عبدالله بن جعفر، از
صحابه پیامبر اسلام و از شخصیتهای شناختهشده مدینه بود و جدّش جعفر بن ابیطالب، برادر امیرالمؤمنین علی، در
جنگ موته به شهادت رسید. درباره مادر محمد اختلاف نظر وجود دارد. بسیاری از منابع متقدم، از جمله گزارشهایی که در تاریخنگاریهای کهن بازتاب یافته، مادر او را خوصا (یا خوصاء) بنت حفصه بن ثقیف بن ربیعه از قبیله بکر بن وائل دانستهاند. در مقابل، در برخی منابع متأخر این احتمال مطرح شده که مادر او
حضرت زینب کبری، دختر امیرالمؤمنین، بوده است. با این حال، در آثاری چون اعلام الوری و نیز در برخی نقلهای رجالی و نسبشناختی، فرزندان حضرت زینب از عبدالله بن جعفر به نامهایی دیگر معرفی شدهاند و تصریح شده که از فرزندان ایشان کسی در کربلا شهید نشده است. از این رو، بیشتر پژوهشگران قول نخست را معتبرتر دانسته و نسبت دادن مادری حضرت زینب به محمد بن عبدالله را از نظر تاریخی استوار نمیدانند. در برخی نقلها نیز احتمال داده شده که مادر او کنیزی از عبدالله بن جعفر بوده باشد.
[ویرایش]
در جریان قیام امام حسین، هنگامی که آن حضرت در سال ۶۰ هجری از مکه به سوی عراق حرکت کرد، عبدالله بن جعفر نامهای به امام نوشت و در آن از وی خواست از این سفر منصرف شود. او در این نامه پیشنهاد کرده بود که برای امام، خاندان و یارانش از یزید و دستگاه اموی امان بگیرد. این نامه به وسیله دو فرزندش، عون و محمد، به امام رسانده شد. بنا بر گزارش بلاذری، این نامه در
منزلگاه ذات عِرق به امام رسید و در برخی نقلها نیز از وادی عقیق یاد شده است. با وجود تلاش عبدالله برای بازگرداندن امام، هنگامی که دریافت تصمیم آن حضرت قطعی است، به فرزندانش سفارش کرد که در کنار امام بمانند و اگر راهی جز حرکت به سوی کوفه نیست، او را یاری کنند و در رکابش
جهاد نمایند. محمد و برادرش عون از آن پس همراه کاروان حسینی بودند و تا
روز عاشورا از امام جدا نشدند.
[ویرایش]
در روز عاشورا، پس از آنکه جمعی از بنیهاشم و یاران امام به شهادت رسیدند، محمد بن عبدالله نیز با اجازه امام به میدان رفت. در برخی مقاتل آمده است که او پیش از برادرش عون به نبرد پرداخت و در برخی نقلهای دیگر، پس از شهادت
عبدالرحمن بن عقیل وارد میدان شد. هنگام رویارویی با سپاه کوفه، رجزی از او نقل شده که مضمون آن شکایت به درگاه خداوند از دشمنی قومی است که به زعم او معالم قرآن و محکمات تنزیل را تغییر داده و کفر و طغیان را آشکار ساختهاند. در برخی منابع، صورتهای اندکی متفاوت از این رجز ثبت شده و حتی در کتابی مانند عشره کامله، این اشعار به فردی دیگر نسبت داده شده است، با این حال در اغلب مقاتل، این رجز به محمد بن عبدالله منسوب است و بیانگر نگاه اعتقادی او به ماهیت نبرد عاشورا به عنوان تقابلی بر سر حق و باطل و پاسداری از آموزههای قرآن تلقی میشود. گزارشهای تاریخی حاکی از آن است که محمد در میدان نبرد دلاورانه جنگید و شماری از افراد سپاه دشمن را از پای درآورد؛ در برخی نقلها شمار کشتهشدگان به دست او حدود ده نفر ذکر شده است. سرانجام وی به دست
عامر بن نهشل تمیمی به شهادت رسید. در بعضی نسخهها نام قاتل به صورت «تیمی» آمده است، اما با توجه به شواهد تاریخی و تصریح برخی منابع، صورت «تمیمی» صحیحتر دانسته شده است. همچنین در برخی روایات، شهادت او در چارچوب حملهای دستهجمعی به بنیهاشم گزارش شده است. درباره سن او در هنگام شهادت نیز گفته شده که حدود هجده سال داشته است، هرچند این رقم به طور قطعی در همه منابع تکرار نشده است.
[ویرایش]
پس از واقعه کربلا، عبدالله بن جعفر نسبت به شهادت فرزندانش واکنشی همراه با صبر و رضا نشان داد. نقل شده است که وقتی خبر شهادت آنان را شنید، آن را از منتهای الهی بر خود دانست و اظهار کرد اگر خود نیز در کربلا حضور میداشت، دوست میداشت در کنار امام حسین به شهادت برسد. او شهادت حسین بن علی را بزرگترین مصیبت میدانست و خدا را شکر میکرد که اگر نتوانست شخصاً امام را یاری کند، فرزندانش در رکاب او جان باختند. نام محمد بن عبدالله بن جعفر در
زیارت ناحیه مقدسه آمده است، جایی که با تعابیری چون «شاهد به جای پدر»، «پیرو برادر» و «سپر با بدن خویش» مورد سلام قرار گرفته و قاتل او مورد لعن واقع شده است. همچنین در زیارتنامههای منسوب به اول ماه رجب و
نیمه شعبان نیز به او سلام داده شده است. این بازتاب در متون زیارتی، نشاندهنده جایگاه او در سنت سوگواری و فرهنگ عاشورایی شیعه است. بر پایه گزارش شیخ مفید، پس از آنکه
سپاه عمر بن سعد کربلا را ترک کرد، گروهی از
بنیاسد پیکر شهدای کربلا را به خاک سپردند. بیشتر شهدا، به جز امام حسین، علیاصغر و عباس بن علی، در قبری مشترک در پایین پای امام دفن شدند و محمد بن عبدالله نیز در میان آنان به خاک سپرده شد. امروزه مزار او در محدوده
حرم امام حسین و در محل معروف به مدفن شهدای کربلا قرار دارد.
