ماجرای فدک
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
فدک آبادی و نخلستانی تاریخی در
حجاز بود که پس از
فتح خیبر در سال ۷ق، از راه صلح و بدون نبرد در اختیار
پیامبر اسلام قرار گرفت. بنا بر گزارش بلاذری، توافق با ساکنان یهودی فدک بر واگذاری نیمی از زمین‌ها استوار بود؛ بنابراین در بحث مالکیت فدک باید میان کل آبادی و سهمی که در اختیار پیامبر قرار گرفت تفاوت گذاشت. در منابع شیعه آمده است که پیامبر سهم خود را در زمان حیاتش به دخترش
فاطمه زهرا بخشید. پس از رحلت پیامبر، حکومت
ابوبکر ادارهٔ فدک را در اختیار گرفت و دادخواهی فاطمه به یکی از مهم‌ترین اختلاف‌های صدر اسلام بدل شد. در نگاه شیعی، این اقدام غصب حق فاطمه و بخشی از منازعهٔ گسترده‌تر بر سر جایگاه اهل‌بیت پس از پیامبر است.
[ویرایش]
فدک در نزدیکی خیبر و در شمال حجاز قرار داشت. محل آن را با محدودهٔ الحائط در منطقهٔ حائلِ
عربستان سعودی پیوند می‌دهند. فدک در صدر اسلام به سبب زمین‌های کشاورزی، آب و نخلستان‌هایش ارزش اقتصادی داشت. بااین‌حال، رقم‌های متفاوتی که دربارهٔ درآمد سالانهٔ آن در نوشته‌های متأخر آمده، بدون تعیین دوره، مبنای محاسبه و مأخذ دقیق، برآوردی قطعی از درآمد فدک به دست نمی‌دهد.
[ویرایش]
پس از فتح خیبر، ساکنان فدک با پیامبر صلح کردند. به گزارش
فتوح‌البلدان بلاذری، آنان بر واگذاری نیمی از زمین‌های فدک توافق کردند و این سهم، چون بدون لشکرکشی به دست آمده بود، در اختیار پیامبر قرار گرفت. در اصطلاح فقهی، مالی که به این صورت به دست آید
فَیء خوانده می‌شود.
آیهٔ ۶ سورهٔ حشر نیز دربارهٔ اموالی سخن می‌گوید که مسلمانان برای دستیابی به آنها اسب و شتری نتاخته‌اند. بلاذری گزارش می‌کند که پیامبر از درآمد فدک برای کمک به درراه‌ماندگان استفاده می‌کرد. گزارش‌های تاریخی دیگری نیز به هزینه‌کرد درآمد آن برای نیازمندان
بنی‌هاشم اشاره دارند.
[ویرایش]
بر پایهٔ روایت‌های شیعی، پیامبر پس از نزول
آیهٔ ۲۶ سورهٔ اسراء ــ «وَآتِ ذَا الْقُرْبَىٰ حَقَّهُ»؛ حق خویشاوند را بده ــ فدک را به فاطمه زهرا واگذار کرد. خود آیه نام فدک را نمی‌برد؛ پیوند دادن آن با واگذاری فدک، مبتنی بر گزارش‌های تفسیری و تاریخی است. در این روایت‌ها، فدک بخششی در زمان حیات پیامبر است، نه مالی که نخست پس از درگذشت او به ارث رسیده باشد. در یکی از گزارش‌های بلاذری، حضرت فاطمه در مطالبهٔ فدک به واگذاری آن از سوی پیامبر استناد می‌کند و علی و
ام‌ایمن را به گواهی می‌آورد. ابوبکر گواهی آنان را برای صدور حکم کافی نمی‌داند. نقل‌های تاریخی دربارهٔ شمار و هویت گواهان یکسان نیستند، اما اصلِ استناد به بخشش فدک در این گزارش ثبت شده است.
پس از رحلت پیامبر در سال ۱۱ق، فاطمه زهرا خواستار بازگرداندن فدک شد. در
صحیح بخاری، درخواست او در کنار مطالبهٔ سهمی از اموال خیبر و مدینه آمده است. ابوبکر در پاسخ، به سخنی منسوب به پیامبر استناد کرد که بر اساس آن، اموال برجای‌مانده از پیامبران به ارث نمی‌رسد و صدقه محسوب می‌شود. (در حالی که پیامبر فدک را به فاطمه بخشیده بود و ارث نبود.) همان گزارش می‌گوید فاطمه از این تصمیم ناخشنود شد و تا پایان عمر با ابوبکر سخن نگفت.
بخشش در زمان حیات پیامبر: اگر فدک پیش‌تر به حضرت فاطمه واگذار شده بود، دیگر جزو اموال باقی‌مانده از پیامبر نبود تا حکم
ارث دربارهٔ آن مطرح شود. و اینکه حق ارث در فرضِ نپذیرفتن بخشش: فاطمه به آیات قرآن دربارهٔ ارث‌بری پیامبران، از جمله ارث بردن
سلیمان از
داوود و درخواست
زکریا برای داشتن وارث، استناد کرد.
[ویرایش]
بنابر روایت‌های مربوط به ماجرای فدک، فاطمه زهرا پس از بی‌نتیجه ماندن دادخواهی‌اش در مسجد پیامبر سخنرانی کرد؛ سخنانی که به
خطبه فدکیه شهرت یافت. خطبه با حمد خدا و یادکرد رسالت پیامبر آغاز می‌شود، سپس به جایگاه
اهل‌بیت، رخدادهای پس از رحلت پیامبر، حق فاطمه در فدک و مسئولیت مسلمانان ــ به‌ویژه
انصار ــ می‌پردازد. از این رو، خطبه در سنت شیعی تنها مطالبهٔ یک زمین نیست، بلکه اعتراضی دینی و اجتماعی به رفتار حاکمان وقت نیز به شمار می‌رود.
[ویرایش]
سرنوشت فدک در دوران
اموی و عباسی چند بار تغییر کرد. در گزارش‌های تاریخی، از واگذاری آن به
مروان بن حکم در دورهٔ اموی و بازگرداندنش در دورهٔ
عمر بن عبدالعزیز یاد شده است. گزارش‌ها دربارهٔ مبنای اقدام عمر بن عبدالعزیز یکسان نیستند: در برخی نقل‌ها، او از بازگرداندن حق خاندان فاطمه سخن می‌گوید و در برخی دیگر، اقدامش بازگرداندن فدک به شیوهٔ مصرف پیشین توصیف می‌شود. در
دورهٔ عباسی نیز فدک در برهه‌هایی به فرزندان فاطمه بازگردانده و سپس دوباره از اختیار آنان خارج شد. روشن‌ترین سند برای یکی از این بازگشت‌ها، فرمان
مأمون در سال ۲۱۰ق است که
بلاذری متن آن را نقل کرده است. مأمون در این فرمان، واگذاری فدک به فاطمه از سوی پیامبر را مبنای تحویل آن به فرزندان او قرار می‌دهد. منابع همچنین از بازگرداندن فدک در دورهٔ
سفاح و، بنا بر گزارش‌هایی،
منتصر یاد کرده‌اند.
