استان زنجان
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
به گفته حمدالله مستوفی شهر زنجان را اردشير بابکان ساخته و شهين خوانده است. در فرهنگ نامه مرحوم دهخدا در ذيل کلمه شهين چنين تقرير يافته «شهين نام شهر زنگان است و معرب آن زنجان باشد. گويند آن شهر را اردشير بابکان بنا کرده است و شهري بود بزرگ در ميان ری و آذربايجان و وجه تسميه آن مخفف زندگان يعنی اهل کتاب زند است و زنديگان زنگان شده و دال آن حذف گرديده. مأخذ و منبع مستوفی در مورد کلمه شهين که به زنگان اطلاق م یگرديده مبهم است و تاکنون هيچ منبع موثق ديگری در اين ارتباط اظهار نظر ننموده است. » آنچه مسلم است از نظر زبان شناسی کلمه شهين ارتباطی به زبان های پارسی باستان و ادبيات اوستايی ندارد و برعکس کلمه زنديگان به معناي اهل کتاب زند، معرو فترين کتاب آئين زرتشتی در دوران ساسانی است و پسوند «گان » از پساوند پارسی باستان هم چون آذربايگان، خدايگان و غيره است. ب هطور حتم شهر در دوران ساسانی زنديگان نام داشته است که به علت کثرت استعمال تخفيف يافته و در دوران استيلای اسلام زنگان نام گرفته است. چون در زبان عربی حرف گ به ج تبديل مي شود، بنابراين کلمه زنگان به زنجان تبديل شده است. اسم ديگر شهرستان زنجان «خمسه » است. اطلاق اين کلمه به منطقه، در منابع و متون جغرافيايی از اواخر دوران قاجار ظاهر شده و در مورد وجه تسميه آن دو نظر می تواند مطرح باشد. نظر نخستين ناظر بر استقرار طوايفي از ايلات پنجگانه در اين منطقه است. و محتملا وجود منطقه ای به نام «خمسه » در استان فارس که بر مبناي استقرار پنج ايل نامگذاری شده، اين نظريه را تأ ييد ميكند. در فرهنگ آنندراج ذيل کلمه زنگان چنين آمده «چون پنج بلوک بود آن را خمسه گويند ». لغت نامه دهخدا با تکرار مورد مزبور م ينويسد: «اين شهرستان «زنجان » از پنج بلوک بنام بخش حرمه، بخش ابهررود، بخش قيدار، بخش ماه نشان، بخش سردان تش يكل شده است. » در اين بخش بندی از بخش هاي ايجرود، زنجان رود، که جزء خمسه اند سخنی به ميان نيامده است؛ لاجرم اين نظريه با شک و ترديد مواجه مي شود. اما بخش های پنجگانه ابهررود، خرارود، زنجان رود، ايجرود، سجاس رود که بخش هاي اصلی خمسه را تشکيل داده منبع و مرجع موثقی به وجه تسميه آن می تواند باشد.
[ویرایش]
استان زنجان که آن را فلات زنجان نيز مي نامند، در ناحيه مرکزی شمال غربی ايران واقع شده است. اين استان در ۴۷ درجه و ۱۰ دقيقه تا ۵۰ درجه و ۵ دقيقه طول شرقی و ۳۵ درجه و ۲۵ دقيقه تا ۳۷ درجه و ۱۰ دقيقه عرض شمالی خط استوا، با مساحتي نزديک به ۳۹۳۶۹ کيلومتر مربع قرار گرفته است. استان زنجان از شمال به استان های اردبيل و گيلان، از شرق به استان قزوين، از جنوب به استان همدان، از جنوب غربی و غرب به استان های کردستان و آذربايجان غربی و آذربايجان شرقی محدود است و از جمله استان هايی است که به تنهايی با ۷ استان کشور همسايه و همجوار است. استان زنجان بر اساس آخرين تقسيمات کشوری، دارای ۳ شهرستان، ۱۳ بخش، ۸ شهر، ۴۴ دهستان و ۹۸۱ آبادي دارای سکنه است. شهرستان های اين استان عبارت اند از: زنجان، ابهر و خدابنده.
[ویرایش]
اوضاع جوی و شرايط اقليمی منطقه بر حسب پستی و بلندي ها بسيار متغير است. در مجموع ارتفاعات استان زنجان دارای آب و هوای سرد کوهستانی، زمستان های پر برف و سرد و تابستان معتدل و خشک است. در اين ميان دره های قزل اوزن دارای آب و هوای معتدل تر بوده و زمستان های معتدل و تابستان های نسبتاً گرم دارد. جلگه های مابين ارتفاعاتي نظير جلگه سجاس، منطقه قشلاقات اقشار و قسمت سفلای زنجان رود دارای آب و هوای معتدل تری هستند. بر اساس آمار و گزارشات هواشناسی در ۱۰ سال اخير، معدل حداکثر درجه حرارت سالانه ۱/ ۳۷ + درجه سانتيگراد و معدل حداقل درجه حرارت سالانه ۵/ ۱۹ درجه سانتيگراد بوده است.
[ویرایش]
از نظر تيپولوژی انسانی، با توجه به سوابق تاريخی منطقه، نقل و انتقالات سياسی ايلات، هجوم های جنگی و بررسي تيپ های نژاد انسانی مي توان نتيجه گرفت که مردم استان زنجان از نظر قوميت يکدست نيستند، بلکه از اختلاط و امتزاج اقوام آريايی که در اواخر هزاره دوم قبل از ميلاد در منطقه ساکن شده با تيپ های مختلفي از اقوام ترک كه با نام طايفه قنغور در قرن هفتم هجری كه به منطقه كوچ كرده اند، به وجود آمده اند. هم چنين اقوام گرجی که در دوران صفويه از آذربايجان کوچانيده شده اند با قبايل ايلات خمسه، تيپ مخصوص زنجانی را که در جلگه ها و حاشيه رودخانه های منطقه زندگی مي کنند به وجود آورده است. از مشخصات اين تيپ رنگ پوست گندمی، چشم های ميشی و موهای سياه رنگ است. تيپ اصيل که در ارتفاعات و مناطق کوهستاني زندگی می کنند به علت عدم فعل و انفعالات انسانی، آريايی اصيل باقي مانده اند و از مشخصات آنها رنگ پوست سفيد، چشم های زاغ و موهايی بور است.
[ویرایش]
استان زنجان يکی از نواحي تاريخی سرزمين ايران است و کاوش های باستان شناختی و آثار باقيمانده تاريخی، ديرينگی و قدمت آن را نشان می دهند. پيشينه تاريخی اين استان را مي توان در چهار دوره به شرح زير مورد مطالعه قرارداد:
(هزاره هفتم تا اوايل هزاره سوم پيش از ميلاد): چگونگي سير اين دوره تمدنی به علت کمبود اطلاعات و مدارک، تاريک و مبهم است. قديم یترين آثار دوران پيش از تاريخ که در اين منطقه يافت و بررسی شده اند، احتمالاً به دوره «بردوستين » تعلق دارند. اين يافته ها که شامل ابزارهای کوچک جماعت هاي آغازين بشری است در حدود سی هزار سال قدمت دارند. مشخ صترين زيستگاه اين جماعت در زنجان، غار تاريخی )گلجيک( است.
(اوايل هزاره سوم تا اواخر هزاره دوم پيش از ميلاد): يافته هايي که از اين دوره در منطقه ايجرود به دست آمده است، پراکندگی زيستگا ههای انسانی منطقه ايجرود در هزاره سوم و دوم پيش از ميلاد، در هشت کانون باستان شناسی و تداوم حيات آنها تا هزاره اول پيش از ميلاد را نشان مي دهد و هم چنين حکايت از شکوفايی و ديرپايی تمدن فلات مرکزي ايران در اين ناحيه دارد. آثار اين دوران در روستای ضياآباد، آق کند، گل تپه، چايرلو، قلتون و اوغول بيگ به دست آمده اند. ارزيابی و مطالعه آثار نقش های سياه رنگ بر روی سفال های نخودی کشف شده از اين کانون هاي تاريخی، پيوند تمدن های تپه حصار دامغان، تپه سيلک کاشان، تپه زاغه دشت قزوين و ايجرود را نشان مي دهد. دو اثر از اين دوره در جنوب غربی شهرستان خدابنده شناسايي شده اند: يکی در تپه تاريخی «ياريمجه » )تکمه تپه( در قشلاق های افشار، و ديگری در تپه تاريخی «امان ارقين بلاغی » منطقه بزينه رود شهرستان خدابنده، که هرکدام بخشی از نادرترين آثار زيستگاه هاي انسانی دوران هزاره سوم و دوم پيش از ميلاد را در خود جای داده اند.
(اواخر هزاره دوم پيش از ميلاد تا اوايل قرن هفتم ميلادي): از اين دوره نيز يافته هايی در منطقه زنجان به دست آمده است که بارزترين آن نوعی سفال ساده خاکستری رنگ، يادگار زمان مهاجرت اقوام آريايي به اين منطقه است. پايه و اساس اين اطلاعات، نتايج به دست آمده از بررسي سفال هايی است که بيش تر به طور اتفاقی از گورستان ها و تپه های قديمی منطقه کشف شده اند. تکنيک، فرم و نقش اين سفالينه ها، مطمئن ترين ابزار شناسايی تمدن هاي پيش از تاريخ هستند. يکی از قابل توجه ترين ظرف هايی که در تمامی مراکز استقرار انساني اين دوره مورد استفاده قرار می گرفته است، ظرف های سفالی قوري مانندی با لوله نسبتاً بلندی است که در مراسم خا کسپاری مردگان مورد استفاده قرار م یگرفته و در همه گورهاي شکافته شده اين دوره ديده شده است. نقش های روی سفالينه های تپه سيلک کاشان و مجسمه های باستانی لرستان، ارتباط اين نوع ظرف با مردگان را نشان می دهند. قوری های اين منطقه که عموماً بی نقش اند و با آثار به دست آمده از خوروين و املش قابل مقايسه اند، احتمالاً دليل ديگری بر پيوند اين اقوام، در اوايل هزاره اول پيش از ميلاد است. شواهد تاريخی موجود نشان مي دهد که تا اوايل نيمه اول هزاره اول پيش از ميلاد، دستگاه فرمانروايی معينی در منطقه وجود نداشته و حکومت «اورارتويی » نيز به علت دوری مسافت نتوانسته است بر اين نواحی چيرگي يابد. هم چنين کمی ابزار و جنگ افزارهای به دست آمده از گورهاي باستانی نشان مي دهد که برخلاف تمدن های فلات مرکزي ايران که اقوامی جنگجو بوده اند، مردمان اين منطقه به علت فراوانی چشمه سارها و آب های سطحی عمدتاً به دامداری و کشاورزی مشغول بوده و به همين جهت، امنيت نسبی بر منطقه حاکم بوده است. طبق اسناد آشوری ها، اين منطقه در قرن نهم پيش از ميلاد «انديا » نام داشته است و به احتمال ضعيف، اقوام ساکن آن با اقوام لولوبي و گوتی دامنه های زاگرس پيوندهايی داشته اند. اين منطقه از لحاظ جغرافياي تاريخی، در آغاز هزاره اول پيش از ميلاد، از شمال با کادوسيان و کاسپيان، از مغرب با لولوبيان و گوتيان و از طرف جنوب شرقی و شرق با مادها همسايه بوده است. در دوره های بعد مادها، اين اقوام را زير فرمان آورده اند. طبق اسناد آشوری در قرن هفتم پيش از ميلاد، منطقه زنجان «مادای » نام داشته است. آنچه اين ادعا را درست می نماياند، کشف آثاری از هزاره اول پيش از ميلاد در روستای مادآباد زنجان است؛ اما به علت جنگ های ممتد منطقه ای )در قرن های هفتم و هشتم پيش از ميلاد( تمدن در اين منطقه پيشرفت چشم گيري نداشته است. از قرن هفتم پيش از ميلاد تا اواخر هزاره اول پيش از آن، يعنی در تمام دوران شاهنشاهی هخامنشي، آثاري چون سکه )دريک( و )ريتون( در خدابنده و گردنبندهاي طلايی با بن مايه )موتيف( «گل لوتوس » که نقش های آنها با کنده کاري های تخت جمشيد قابل مقايسه اند و هم چنين چهرک )نقاب( طلايي مردگان گورها با آرايش مو و کلاه دوران هخامنشی يافت شده است. يادگارهای باستانی از جمله آتشگاه عظيم تخت سليمان در غرب، عبادتگاه بهستان در جنوب و آتشکد ههای ساسانی در طارم نشان م یدهند که در دوران اشکانيان و ساسانيان، در ههای زنجا نرود و قز لاوزن از رونق بي شتری برخوردار بود هاند. از پانزده کانون باستان شناسی بررسی شده اين دوره، نُه کانون در دره رود قزل اوزن و طارم عليا واقع شده اند که از شکوه و آبادانی اين بخش از منطقه، در قرن های دوم تا پنجم ميلادی حکايت می کنند.
(از قرن ۷ تا ۱۹ ميلادی برابر با قرن اول تا ۱۴ هجری): اين دوره از تاريخ زنجان، با فتح آن در زمان خلافت عثمان آغاز مي شود. به استناد مدارکی که از ۶۲ کانون باستان شناسي منطقه به دست آمده است، به استثناء دره طارم عليا در رودخانه قزل اوزن و شهر زنجان، در بقيه نواحی، نقل و انتقال قدرت سياسی و مذهبی به آرامی صورت گرفته و با خرابی و درگيری همراه نبوده است. متون و آثار موجود تاريخي نشان مي دهند که اين منطقه در سرتاسر دوران اسلامی، به ويژه از قرن های چهارم تا هشتم هجری )در دوران حکومت کنگريان، سلجوقيان و ايلخانيان( از شکوفايی اقتصادی، فرهنگی و هنری برخوردار بوده است. از آثار اين دوره می توان مسجدهای جامع قروه، سجاس، قلابر، کاروان سراهای نيک پی، سرچم، آثار تاريخی عظيم سلطانيه، خدابنده و ابهر را نام برد. اصولاً يکی از دلايل انتخاب سلطانيه به پايتختی، رونق اقتصادی اين منطقه در قرن هفتم و هشتم هجری بوده که توجه ايلخانان مغول را به خود جلب کرده است. کاشی های مطلايی که از تپه نورآباد خدابنده به دست آمده اند، گواهی بر رونق اقتصادی و فرهنگی آن دوره اند. پس از برچيده شدن حکومت ايلخانی به دست سربداران در قرن نهم هجری، منطقه زنجان نيز دچار فتنه خانمان سوز تيمور لنگ و ويراني پيش از آن شد. تنش های سياسی و کشمکش های نظامی تا قرن دهم هجری شمسی، مانع رشد و اعتلای اقتصادی و فرهنگی در اين منطقه شده است. در دوران حکومت صفويه و قاجاريه، به ويژه در دوران حکومت شاه طهماسب، شاه عباس و آغامحمدخان قاجار، رونق نسبی اقتصادی و فرهنگی در منطقه برقرار بوده است. قسمت اعظم روستاهای بخش ها و شهرهای کنونی، با توجه به نظام ارباب و رعيتی، تا اواخر قرن سيزدهم هجری قمری تکوين يافته و در طول دهه هاي اخير، به سرعت در حال رشد و گسترش بوده اند.
[ویرایش]
تنوع آب و هوايی استان زنجان سبب شده که اين منطقه چهارفصل بوده و ظرفيت های بالايی در زمينه گردشگری طبيعی داشته باشد. به سبب شرايط خاص آب و هوايی منطقه، طارم استان زنجان را هندوستان ايران می دانند. چشمه های آب معدنی، رودخانه های متعدد دايمی و فصلی، جنگل ها و آبشارهای زيبای داخل جنگل ها، روستاهای ييلاقی و زيبايی که در دره های ارتفاعات طارم واقع شده اند؛ اين منطقه را به پر جاذب هترين ناحيه طبيعی استان زنجان تبديل کرده است. شهرستان خرم دره نيز که از آن به عنوان يک باغ شهر ياد می شود، با اتکا به سرسبزی و باغ های پرشمار خود يکی ديگر از مناطق زيباي اين استان محسوب می شود. تفاوت آب و هوايی در نواحی مختلف استان زنجان را می توان به خوبی در يک زمان در قسمت های شمالی، مرکزی و جنوبی استان مشاهده کرد. مه مترين منبع آب های سطحی در استان زنجان رودخانه های دايمی و فصلی هستند. رودخانه های قزل اوزن، زنجان رود، ابهررود و شاهرود را می توان مه مترين رودهای دايمی اين استان دانست. رودخانه قزل اوزن علاوه بر اهميت اقتصادی بالايی که دارد به دليل پرآبی، زيبايی و طولانی بودن مسير خود، يکی از مه مترين روخانه های زنجان محسوب مي شود. چشمه های معدنی استان زنجان به دو صورت چشمه های آب گرم معدنی و چشمه های آب سرد معدنی شکل گرفته اند. غارهای متعددی در استان زنجان در دل کوه ها قرار دارند که برخی از آنها هم چون غار کتله خور از مهم ترين آثار طبيعی اين استان به شمار می آيند.
[ویرایش]
استان زنجان به لحاظ داشتن تنوع نقاط ارتفاعی از يک سو و از سوی ديگر تاثيرپذيری از چند توده هوای خزری، مديترانه ای و صحرای مرکزی، صاحب اقليم ها و اکوسيستم های متنوعی شده است. با وجود اين که استان زنجان يکی از استان های سردسير و کوهستانی شمال باختری کشور به شمار می آيد، از اکوسيستم های فراوان دشتی، بيابانی، تالابی و رودخانه ای، جنگلی، درختچه ای، کوهستانی مرتفع و تپه ماهوری نيز بی نصيب نمانده است. اين استان در بيش از ۷۰ درصد از مناطق خود، آب و هوای نيمه خشک فراسرد و در ۳۰ درصد باقی مناطق از تنوع اقليمی و آب و هوايی برخوردار است. ميزان بارندگی سالانه استان زنجان حدود ۳۲۳ ميلی متر برآورد شده است. ارديبهشت، خرداد و تيرماه بهترين ماه های مسافرت به استان زنجان هستند. تنوع آب و هوايی و تغ ييرات ارتفاع از ۵۰۰ متر در سواحل رودخانه قزل اوزن در ناحيه طارم تا ارتفاعات بيش از ۳۰۰۰ متر در انگوران تغ ييرات دمايی و آب و هوايی زيادی را در نقاط مختلف به وجود آورده و سبب پديد آمدن چشم اندازهای مختلفی در منطقه شده است. تفاوت آب و هوايی در نواحی مختلف استان زنجان را می توان به خوبی در يک زمان در قسمت های شمالی، مرکزی و جنوبی استان مشاهده کرد. اين تنوع آب و هوايی و توپوگرافی سبب پيدايش جوامع زيستی گياهی و جانوری متنوعی در منطقه شده و محيط طبيعی استان زنجان را غنای خاصی بخشيده است.
[ویرایش]
مهمترين منبع آ بهای سطحی در استان زنجان رودخان ههای دايمی و فصلی هستند. رودخان ههای قز لاوزن، زنجا نرود، ابهررود و شاهرود را م یتوان مه مترين رودهای دايمی اين استان دانست. رودخانه قز لاوزن از کو ههای چهل چشمه کردستان و همدان سرچشمه گرفته و در نزديکی منجيل به شاهرود پيوسته و با نام سفير رود به دريای خزر م یريزد. زنجا نرود نيز در حوزه آ بريز قز لاوزن قرار داشته و با جهت جنوب خاوری، شمال باختری به رودخانه قز لاوزن م یپيوندد.
[ویرایش]
جمعيت کل استان بر اساس آمار آبان ماه ۱۳۷۵ ، ۱۰۳۶۸۷۳ نفر بوده که از اين تعداد ۵۲۱۵۰۷ نفر مرد و ۵۱۵۳۶۶ نفر ز ناند. استان زنجان يکی از مناطق شا هراهی ايران است که از آثار و بناهای تاريخی و آداب اجتماعی و فرهنگی خاص خود برخوردار است. اين استان دارای جاذب ههای فرهنگی خاصی چون: صناي عدستی، موسيقی و نماي شهای محلی است. از صنايع دستی استان زنجان م يتوان از چاقوسازی، گلي مبافی، جاجيم بافی، چاروق دوزی، سفا لگری، مليل هکاری، فرش بافی، فلزکاری، مسگری و نقر هسازی نام برد. موسيقی بومی منطق هی زنجان که همان موسيقی آذری است؛ در وجود «عاشي قها » خلاصه و يکی ديگر از جاذب ههای با اهميت فرهنگی استان زنجان محسوب م یشود. پوشش محلی و سنتی زنان و مردان استان زنجان نيز بسيار جالب و قابل توجه است. پوشش مردان را کت و شلوار معمولی با کلاه نمدی با نام محلی کچ هبورک و گيوه يا چارق تشکيل م یدهد و پوشش محلی زنان نيز از چندين تکه لباس و تز يينات متفاوت چون انگشتر، النگو و... تشکيل شده است که بسته به قدرت اقتصادی افراد، زين تهای مختلفی نيز با اين لبا سها استفاده م یشوند.
[ویرایش]
زبان اهالی استان زنجان نيز مانند نژاد آنها يک دست نيست و در طول تاريخ دس تخوش تغ يير و تحولات فراوان شده است. آن چه مسلم است اين که زبان اهالی بومی استان، پيش از هجوم اقوام مغول فارسی بوده است. در صورالاقاليم آورده شده که «زبانشان زنگان پهلوی راست است ». پس از استقرار اقوام ترک در اين منطقه و مهاجرت هايی که از سوی نژاد ترک آذری انجام گرفته، مخلوطی از زبان های ترکی، جغتايی، ترکی آذری و زبان فارسی که کلمات زبان کردی نيز در آن وجود دارد، نيز رايج شده است. در حال حاضر استفاده از لغات فارسی در مکالمات روزمره مردم منطقه مرسوم شده و مردم استان زنجان در اداره ها، مدارس و مکان های عمومی به زبان فارسی و در مکالمه های روزمره و محلی به زبان ترکی صحبت می کنند. از نظر خصوصيات انسانی، مردم زنجان به لحاظ تداوم و استمرار مبارزه با طبيعت کوهستانی، مردمانی نسبتاً خشن، اما صبور و سخت کوش و قانع شده اند. مهمان نوازی و عفت از ويژگی های بارز مردم اين منطقه در طول تاريخ حيات خود بوده که اين امر در سفرنامه های مکتوب نيز منعکس شده است.
[ویرایش]
غارها در استان زنجان عبارت اند از: غار گلجيک زنجان، غار کتله خور گرماب و غار خرمنه سر زنجان. از کاروانسراها ي استان مي توان از كاروانسراي سرچم، ن كيپي و قره بلاغ نام برد. بنای رختشويخانه زنجان، مجموعه چلبی اوغلی خدابنده و عمارت ذوالفقاري زنجان از مجموعه هاي تاريخي استان اند. امامزاده سيد ابراهيم در شهرستان زنجان، امامزاده اسماعيل، امامزاده يحيي و امامزاده زيدالكبير در شهرستان ابهر از جمله امامزاده هاي استان اند. مسجد جامع در شهرستان زنجان، مسجد جامع قروه در شهرستان ابهر و مساجد جامع قلابر و سجاس در شهرستان خدابنده از مساجد مشهور اين استان به حساب مي آيند.
[ویرایش]
نیروهای رزمنده استان زنجان از شروع تحرکات مسلحانه گروه هاي ضدانقلاب در کردستان و آذربایجان غربی تا پایان دفاع مقدس در مجموع با اعزام تیپ ها و لشکرهای نیروی زمینی سپاه شامل: ۷ ولیعصر)عج(، ۱۷ علی بن ابیطالب)ع(، ۳۱ عاشورا و ۸ نجف اشرف، و ۱۱ گردان رزمی پیاده، گردان ها، واحدهای پشتیبانی رزمی و پشتیبانی خدمات رزمی شامل: توپخانه، ادوات، پدافند هوایی، مهندسی رزمی، بهداری و ... در قالب تیپ مستقل ۳۶ انصارالمهدی)عج(؛ در ۲۰ عملیات آفندی بزرگ و کوچک )به استثنای عملیات های پاکسازی در استان کردستان و آذربایجان غربی( در طول دوران دفاع مقدس شرکت داشته است. لازم به ذكر است در دوران دفاع مقدس استان زنجان علاوه بر استان فعلی، شامل شهرستان های استان قزوین کنونی نیز بود، لیکن در این نوشته منظور از استان زنجان و رزمندگان استان زنجان فقط شامل رزمندگان شهرستان های فعلی استان زنجان است و آمار، عملکرد و نقش رزمندگان استان قزوین کنونی در دفاع مقدس که در تیپ صاحب الامر)عج( سازماندهی شدند، مورد نظر نيست. حضور نیروهای داوطلب مردمی، بسیجی و پاسداران استان زنجان متشکل است از رزمندگان شهرستان های زنجان، ابهر، خدابنده، خرمدره، ماه نشان، طارم علیا و ایجرود. در عرصه دفاع از دستاوردهای انقلاب اسلامی و دفاع مقدس را م یتوان به چهار بخش به ترتیب زیر تقسیم كرد:
۱. اعزام نیروهای مدافع انقلاب متشکل از پاسداران و نیروهای داوطلب مردمی به استان های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، کرمانشاه و کردستان در جهت مقابله با گروه های ضدانقلاب.
۲. اعزام گروه های رزمی متشکل از پاسداران و بسیجیان با استعدادی برابر با یک گروهان یا یک گردان به جبهه های غرب )کردستان و آذربایجان غربی( از ابتدا تا پایان دوران دفاع مقدس.
۳. اعزام نیروهای رزمنده استان با استعدادهای متفاوت در قالب گردان های رزمی به تیپ ها و لشکرهای سازمانی سپاه از جمله ۷ ولیعصر)عج(، ۱۷ علی بن ابیطالب، ۳۱ عاشورا و ۸ نجف اشرف از زمان شروع عملیات ثامن الائمه)ع( تا پایان عملیات کربلای ۸ در سي و كيم خرداد ۱۳۶۶ .
۴. تشکیل یگان رزم استان با عنوان تیپ مستقل پیاده ۳۶ انصارالمهدی)عج(.
[ویرایش]
- با پیروزی انقلاب اسلامی و شروع توطئه های احزاب و گروه های ضدانقلاب مثل غائله حزب خلق مسلمان در استان آذربایجان شرقی و احزاب دمکرات، کومله ، چریک های فدایی خلق، مجاهدين خلق )منافقین(، رزگاری، خبات و ... در استان های کردستان، آذربایجان غربی و شهرهای شمالی استان کرمانشاه که از حمایت های بی دریغ سیاسی، تبلیغی، نظامی و لجستیکی قدرت های بزرگ از جمله ایالات متحده آمریکا برخوردار بودند، جوانان استان زنجان همگام با سایر جوانان کشور در جهت برگرداندن آرامش به مناطق درگیر خود را آماده حضور در صحنه های درگیری كرده و اولین گروه از پاسداران و مدافعان انقلاب اسامی از استان زنجان در قالب یک گروه از پاسداران به فرماندهی برادر پاسدار حاج رضا یوسفی برای مقابله با تحرکات حزب خلق مسلمان و کمک به برقراری و حفظ امنیت، عازم شهر تبریز شدند و در مقابله و سرکوب نیروهای ضدانقلاب وابسته به حزب خلق مسلمان که مراکز حساس دولتی از جمله مرکز رادیو و تلویزیون را به تصرف درآورده و چند نفر از مدافعان از جمله دو نفر از پاسداران زنجان را به اسارت گرفته بودند، نقشی فعال ایفا كردند. پس از پانزده روز درگیری مسلحانه با نیروهای حزب خلق مسلمان و تصرف ستاد فرماندهی و هدایت حزب و خاتمه این غائله و بازگشت آرامش و امنیت به شهر تبریز و آزاد سازی نفرات دستگیر شده، اين گروه به مأموریت خود پایان داده و به شهر زنجان بازگشتند. - با تشدید درگیری ها در شهرهای مختلف استان کردستان نیروهای رزمنده استان متشکل از پاسداران و نیروهای داوطلب مردمی در قالب گروه های رزمی عملیاتی مستقل، از نیمه دوم سال ۱۳۵۸ تا شروع جنگ تحمیلی به شهرهای جوانرود، تکاب، بوکان، بیجار، دیواندره، مهاباد و سقز اعزام شدند. مأموریت گروه های اعزامی، پاکسازی شهرهای درگیر از لوث وجود گرو ههای مسلح ضدانقلاب و کمک به برقراری و حفظ امنیت در این مناطق بود. - در دی ماه سال ۱۳۵۸ ، یک گروه رزمی به تعداد چهل نفر از پاسداران سپاه زنجان به فرماندهی برادر محمد سلیمانی به منطقه جوانرود اعزام شدند كه پاسدار شهید مجتبی اَجَلّی اولین شهید نیروهای رزمنده زنجان در مقابله با اشرار و گروه های ضدانقلاب بود. وي در زمستان سال ۱۳۵۸ ، در شهر جوانرود به شهادت رسيد.
[ویرایش]
- با شروع تهاجم همه جانبه ارتش بعثی عراق به جمهوری اسلامی ایران، اولین گروه از رزمندگان سپاه زنجان به تعداد ۴۵ نفر از پاسداران به فرماندهی برادر پاسدار صادق رستمی در سوم مهر ماه ۱۳۵۹ ، به استان خوزستان عزیمت كردند و در جبهه دارخوین و سلمانیه به همراه دیگر رزمندگان از جمله پاسداران استان اصفهان و فرماندهي سردار صفوي خط پدافندی )خط شیر( را در مقابل ارتش عراق که از کارون عبور و جاده آبادان به اهواز را قطع کرده بود، تشکیل دادند. در این مأموریت برادر پاسدار سید محمود موسوی به عنوان اولین رزمنده استان زنجان، به شهادت رسيد. از اوائل سال ۱۳۶۲ ، سپاه استان زنجان به عنوان استان معین سپاه بانه، مسئولیت تأمین نیروهای پایگاه های رزمی - تأمینی داخلی و خطوط پدافندی مرزی و گردان های عملیاتی )جُندالله( سپاه بانه را در قالب گردان های رزمی پیاده متشکل از پاسداران و بسیجیان، به طور مستمر بر عهده داشته است.
[ویرایش]
- تیپ مستقل پیاده ۳۶ انصارالمهدی)عج( از یگان های عملیاتی نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است که در دوم تير ۱۳۶۶ با پیشنهاد فرمانده وقت نیروی زمینی و تصویب فرمانده محترم کل سپاه در جهت سازماندهی و انسجام هر چه بیشتر نیروهای رزمنده استان زنجان که تا قبل از آن در تیپ ها و لشکرهای مختلف عملیاتی سپاه حضوری فعال و مستمر داشتند تشکیل شد. - تا قبل از تش يكل تيپ ۳۶ انصارالمهدي )عج( رزمندگان بسيجي و پاسدار استان زنجان در عمليات هاي آفندي مختلفي هم چون فتح المبين، بيت المقدس، رمضان، محرم، والفجرمقدماتي، والفجر ۴، خيبر، بدر، والفجر ۸، كربلاي ۴، كربلاي ۵، كربلاي ۸ و نصر ۱، هم چنين در كردستان حضوري فعال داشتند. - مأموري تهاي پدافندي رزمندگان اين استان نيز در خط پدافندي جزيره مجنون جنوب، فاو و هورالعظيم شكل گرفته است.
[ویرایش]
حضور گسترده و بسیار موثر و فعال رزمندگان استان زنجان از آغاز جنگ تا پایان عملیات کربلای ۸، با پراکندگی در سازمان تیپ ها و لشکرهای مختلف نیروی زمینی سپاه همراه بوده است و در طی این مدت در قالب گردان های رزمی و گردان ها و واحدهای پشتیبانی رزمی و پشتیبانی خدمات رزمی در اجرای مأموریت های آفندی و پدافندی ۴ یگان نیروي زمینی سپاه نقشی درخور تحسین داشتند. با توجه به استعداد بسیار بالای نیروهای رزمنده استان در جبهه ها و آرزوی آنها برای تشکیل یگان مستقل برای خود، در نهایت با تصمیم فرماندهان سپاه برای مجموعه شهرستان های استان زنجان در سال ۱۳۶۶ ، دو تيپ مستقل )تیپ مستقل ۳۶ انصارالمهدی)عج( و تیپ صاحب الامر( در نظر گرفته شد. دوم تیر ۱۳۶۶ ، با پیشنهاد فرمانده وقت نیروی زمینی و تصویب فرمانده محترم کل سپاه تیپ ۳۶ پیاده مستقل انصارالمهدی)عج( به عنوان یگان مختص استان زنجان فعلی تشکیل و سردار سرتیپ ۲ پاسدار حاج محمود عباسی به فرماندهی تیپ منصوب شدند. تیپ ۳۶ برای استقرار اولیه خود در تابستان سال ۱۳۶۶ ، پادگان حضرت ولیعصر)ع( در ۹ کیلومتری شمال غرب زنجان را انتخاب کرد و به سازماندهی گردان های رزمی، پشتیبانی رزمی و پشتیبانی خدمات رزمی و واحدهای ستادی خود پرداخت. پادگان حضرت ولیعصر)عج( تا پایان سال ۱۳۶۷ ، و بازگشت تیپ به زنجان به عنوان ستاد فرماندهی و پادگان عقبه و پشتیبانی تیپ مورد بهره برداری قرار گرفت و پس از پایان جنگ به عنوان پادگان اصلی و دائمی تیپ در نظر گرفته شد. پس از تأسيس، تيپ ۳۶ انصارالمهدي در عمليات نصر ۴، والفجر ۱۰ و عمليات مرصاد طي مأموريت هاي آفندي حضوري فعال داشته است. مأموریت های پدافندی اين تیپ نيز شامل خط پدافندي شلمچه، ماووت و كوشك مي شود كه در خط پدافندی شلمچه از تاریخ پانزدهم آذر ۱۳۶۶ ، تا بیست و یکم اردیبهشت ۱۳۶۷ ، استعداد کامل تیپ شامل: پنج گردان پیاده و گردان های رزمی و پشتیبانی رزمی و پشتیبانی خدمات رزمی و واحدهای ستادی تیپ را به کار گرفت.
[ویرایش]
- شهيد قامت بیات فرمانده تیپ الهادی)ع(، لشکر ۱۷ علی بن ابیطالب، حاج میرزا علی رستم خانی، فرمانده تیپ یکم لشکر ۳۱ عاشورا، محمد ناصر اشتری، فرمانده تیپ دوم لشکر ۳۱ عاشورا، طاهر اوجاق لو، جانشین واحد طرح و عملیات لشکر ۱۷ علی بن ابیطالب، ناصر شهبازی، جانشین واحد اطلاعات لشکر ۱۷ علی بن ابیطالب، علی مردان موحد، فرمانده گردان پیاده، ابوالفضل نوری، فرمانده گردان پیاده، مهدی پیرمحمدی، فرمانده گردان پیاده، حسن باقری، فرمانده گردان پیاده، حمید احدی، فرمانده گردان پیاده. - شهید علیرضا مولایی، فرمانده گردان پیاده، اکبر منصوری، فرمانده گردان پیاده، اصغر محمدیان، فرمانده گردان پیاده، یاور معروف خانی، فرمانده گردان پیاده، اباذر فیروزی، فرمانده گردان پیاده، روح الله شکوری، فرمانده گردان پیاده، مجتبی رهبری، فرمانده محور عملیاتی در کردستان، محمدرضا فتحی، فرمانده محور عملیاتی در کردستان، منصور سودی مسئول واحد اطلاعات تیپ ۳۶ انصارالمهدی)عج(، حاج احمد یوسفی، مسئول واحد تبلیغات و انتشارات سپاه زنجان، حاج کمال جان نثار، فرمانده گردان مهندسی رزمی جهاد و شهيد جواد رسولی، معاون ستاد تیپ ۳۶ انصارالمهدی)عج(. علاوه بر اين شهدا، تعداد ۱۶ نفر با مسئولیت جانشین گردان پیاده و تعداد زیادی با مسئولیت فرمانده و جانشین گروهان، فرمانده و جانشین دسته رزمی پیاده و سایر رست ههای رزمی، پشتیبانی رزمی و واحدهای ستادی به شهادت رسیده و یا جانباز شد هاند. طبق اطلاعات منتشره از سوی سازمان بنیاد شهید و ایثارگران استان زنجان آمار شهدا، جانبازان و آزادگان استان زنجان به شرح زير است: شهدای استان ۳۰۰۰ نفر، جانبازان زیر ۲۵ درصد ۳۸۷۰ نفر، جانبازان ۲۵ تا ۴۹ درصد ۲۳۰۶ نفر، جانبازان ۵۰ در صد به بالا ۲۷۴ نفر و تعداد آزادگان استان زنجان ۵۸۸ نفر. نکته مهم در مورد آمار رزمندگان و ایثارگران استان این که تا پایان سال ۱۳۶۷ ، جمعیت کل استان زنجان کمتر از ششصد هزار نفر بوده است.
نقش نیرو یهای ارتشی استان زنجان (تیپ مستقل ۲۱۶ زنجان)
- در سال ۱۳۵۸ ، با شروع فعاليت هاي ضد انقلاب در غرب كشور اين تيپ به منظور سركوبي فعاليت هاي ضدانقلاب به كردستان اعزام شد. - با آغاز جنگ تحميلي بلافاصله تيپ به فرماندهي سرهنگ محمد كريم هوشيار از کردستان به زنجان تغییر مکان داد و سپس در پانزدهم مهر ۱۳۵۹ ، از زنجان به خوزستان و بیست و پنجم مهر ۱۳۵۹ ، به طور كامل در منطقه عمومي سد دز انديمشك مستقر شد و ماموريت هاي عملياتي خود را تا پايان جنگ تحميلي ادامه داد ۰ اين تيپ در عمليات هاي متعددي چون ثامن الائمه، طريق القدس، فتح المبين، بيت المقدس و والفجر مقدماتي شركت داشته است. سرگرد حسين سليمان زاده، سرهنگ عل ياكبر بهادري، سرگرد ايرج نوابي و سرگرد كاظم حسن نژاد از فرماندهان اين تيپ و گردا نهاي مربوط به آن بوده اند.
[ویرایش]
روحانیت استان همواره، همراه و در کنار مردم و رزمندگان استان در دفاع مقدس حضور داشته است و حضور آنان در بین رزمندگان سبب ارتقاء معنویت بیشتر در جبهه ها می شد. آنان هم تبليغ دین را برعهده داشتند و هم پاس خگوي مسائل شرعی و اعتقادی مردم بودند. هم چنين در رزم بی امان با نيروهاي عراقي با رزمندگان همراه بودند. در کنار حضور آحاد روحانیون و طلاب استان زنجان در جبهه ها و یگان های رزم، حضور حضرت آیت الله سید اسماعیل موسوی نماینده حضرت امام )ره( و امام جمعه فقید زنجان و پدر دو شهید و هم چنین حضور مرحوم حجت الاسلام و المسلمین سید مجتبی موسوی نماینده حضرت امام )ره( در سپاه زنجان و پدر شهید، در جبهه ها و در جمع رزمندگان همیشه باعث تقویت روحیه رزمندگان بوده است. از روحانيون ۳۳ نفر به شهادت رسيده اند. تعداد قابل توجهی از روحانیون استان نیز فرزندان خود را در جبهه های جنگ از دست داده اند.
[ویرایش]
مردم انقلابی و مسلمان استان زنجان هم چون سایر استان ها، هنگامی که بخشی از کشور خود را در خطر دیدند به جبهه های نبرد هجوم آوردند و از همان روزهای اول سدی عظیم در مقابل ارتش مجهز عراق ايجاد كردند. آنان علاوه بر اعزام جوانان خود به جبهه های نبرد، با کمک های اقلامي و نقدی خود، بار اصلی تأمین مایحتاج رزمندگان استان زنجان در جبهه های جنگ را نیز به عهده گرفتند. این کمک ها با شیوه های مختلفی به جبهه ها سرازیر می شد. مردم زنجان در تأمین مواد غذایی و پوشاک رزمندگان خود از جمله پوشاک زمستانی، به ویژه در زمان اجرای عملیات های آفندی رزمندگان اسام بسیار فعال بودند. هم چنین به همراه هدایای مردمی نامه هايی از طرف اقشار مختلف مردم به خصوص دانش آموزان به رزمندگان اسام ارسال می شد که خود در بسیاری از موارد با ارسال آدرس، پل ارتباطی بین رزمندگان و ارسال کنندگان آن بود. ارسال قلّک های پر از پول دانش آموزان، اهداء طلا و جواهرات نوعروسان، مواد غذايی و صنایع دستی روستائیان از نمونه های ب ینظیر این نوع کمک های مردمی بود. از دیگر نمونه های فعالیت ستاد جذب و هدایت کمک های مردمی، نقش و فعالیت خواهران در تشکیل گروه های مختلف در حسینیه ها و زینبیه ها و حتی خانه های شخصی در امر کمک رسانی به جبهه ها بود. در امر جذب و ارسال کمک های مردمی به جبهه های جنگ در استان زنجان نقش روحانیون از جمله حجت الاسام حاج شیخ جعفر علمی فرد )پدر شهید( و به ویژه فعالیت های میدانی حجت الاسام حاج شیخ عزت الله شامی در ستاد پشتیبانی جنگ و جهاد سازندگی برجسته و موثر بود. بنابر آمارهای اعلام شده توسط مسئولین مربوطه، استان زنجان در امر پشتیبانی کمک های مردمی به جبهه های جنگ به نسبت جمعیت، رتبه اول کشوری و در اعزام نیروهای رزمنده و مهندسی جهاد به نسبت جمعیت استان، رتبه دوم را داشته است.
