ام لیلی علیها السلام
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
لیلی بنت ابیمرّه بن عروه بن مسعود ثقفی از بانوان شناختهشده صدر اسلام، همسر
امام حسین علیهالسلام و مادر حضرت
علیاکبر علیهالسلام است. نام او در منابع تاریخی غالباً به صورت «لیلی» آمده و شهرت او بیشتر به دلیل مادریِ علیاکبر، از شهدای برجسته
واقعه کربلا، است. درباره زندگی، سال وفات و بهویژه حضور یا عدم حضور او در واقعه کربلا میان مورخان و پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد. بسیاری از محققان معاصر با بررسی منابع تاریخی اولیه، حضور او را در کربلا ثابت نمیدانند.
[ویرایش]
در بیشتر منابع تاریخی، نام این بانو «لیلی» ذکر شده است. با این حال، در برخی منابع نامهای دیگری نیز برای او آمده است. ابن سعد در الطبقات الکبری نام او را «آمنه» ثبت کرده و برخی مورخان پس از او نیز همین نام را نقل کردهاند. در برخی دیگر از منابع، نام او «برّه» ذکر شده است که احتمال داده شده ناشی از خطای نسخهبرداران باشد؛ زیرا «برّه بنت عروه» ممکن است بر اثر اشتباه در نقل نام پدر او، یعنی «ابی مرّه بن عروه»، به وجود آمده باشد. در منابع متأخر و در ادبیات روضه و مجالس عزاداری نیز گاه از او با عنوان «امّ لیلی» یاد میشود، هرچند برخی محققان این عنوان را فاقد پشتوانه تاریخی دانستهاند. برخی گزارشهای دیگر نیز نام او را با تردید «لیلا» یا «لبنی» ثبت کردهاند.
[ویرایش]
لیلی بنت ابیمرّه از خاندان سرشناس عرب و از
قبیله ثقیف بود. پدر او
ابیمرّه بن عروه بن مسعود بن معتب ثقفی است. ابیمرّه در زمان پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوآله متولد شد و به همراه برادرش نزد پیامبر رفت و اسلام آورد. جد او،
عروه بن مسعود ثقفی، از شخصیتهای برجسته عرب و از بزرگان طائف به شمار میرفت. وی در
صلح حدیبیه به عنوان نماینده قریش با پیامبر اسلام گفتگو کرد و پس از مدتی اسلام آورد. عروه پس از بازگشت به طائف قوم خود را به اسلام دعوت کرد، اما مردم طائف با تیر او را به قتل رساندند. در منابع اسلامی از او به عنوان یکی از «
سادات اربعه» در اسلام یاد شده و درباره او گفتهاند که از نظر جایگاه اجتماعی و نفوذ، جایگاهی ویژه در میان عرب داشته است.
از سوی دیگر، مادر لیلی
میمونه دختر ابوسفیان بن حرب از خاندان
بنیامیه بود که به «ام شیبه» نیز شهرت داشت. بنابراین، لیلی از طرف پدر به قبیله ثقیف و از سوی مادر یا به گفته برخی منابع از سوی مادربزرگ به خاندان بنیامیه منسوب میشد. این پیوند نسبی سبب شده است که برخی مورخان به خویشاوندی او با خاندان اموی اشاره کنند. با این حال، در برخی گزارشهای تاریخی آمده است که میمونه دختر ابوسفیان در واقع همسر عروه بن مسعود و مادر ابیمرّه بوده است و در نتیجه، او مادربزرگ پدری لیلی به شمار میرفته است. به هر حال، در هر دو روایت، پیوند نسبی میان این بانو و خاندان بنیامیه ذکر شده است.
[ویرایش]
لیلی بنت ابیمرّه با امام حسین علیهالسلام ازدواج کرد و ثمره این ازدواج حضرت علیاکبر علیهالسلام بود. علیاکبر از جوانان
بنیهاشم و از نخستین شهیدان خاندان امام حسین در واقعه کربلا به شمار میرود. شهرت لیلی در منابع تاریخی و در فرهنگ سوگواری شیعه عمدتاً به دلیل همین نسبت مادری با علیاکبر است. در برخی نقلها آمده است که معاویه درباره زیبایی و سیمای علیاکبر اظهار داشته است که این زیبایی از ناحیه مادر او و خاندان ثقیف به وی رسیده است؛ سخنی که برخی آن را اشارهای به زیبایی و جایگاه اجتماعی مادر او دانستهاند.
[ویرایش]
یکی از مهمترین مباحث درباره زندگی لیلی بنت ابیمرّه، مسئله حضور یا عدم حضور او در واقعه کربلا در سال ۶۱ هجری قمری است. با بررسی منابع تاریخی اولیه و مقاتل معتبر، بسیاری از پژوهشگران به این نتیجه رسیدهاند که هیچ گزارش صریح و مستندی درباره حضور او در کربلا وجود ندارد. در کتابهای تاریخی که به تفصیل درباره واقعه عاشورا و همراهان امام حسین سخن گفتهاند، نام بسیاری از زنان خاندان امام، کودکان و حتی برخی افراد کمسنوسال ذکر شده است، اما نامی از حضور لیلی در کربلا دیده نمیشود. با توجه به اینکه او از خاندان شناختهشدهای بوده است، برخی محققان بعید میدانند که در صورت حضور در کربلا، مورخان از ذکر نام او غفلت کرده باشند. با این حال، در برخی منابع متأخر و آثار روضهای به حضور او در کربلا اشاره شده است. بر اساس این روایتها، گفته میشود که هنگام رفتن علیاکبر به میدان نبرد، امام حسین از مادر او خواست تا در خیمهها دعا کند و گفته شده که لیلی در آن هنگام برای فرزند خود دعا میکرد و شهادت او را مشاهده کرد. این نقلها در ادبیات مرثیه و مجالس عزاداری رواج یافتهاند، اما بسیاری از پژوهشگران تاریخی آنها را فاقد سند معتبر دانستهاند. در برخی متون نیز گزارشی نقل شده است که در واقعه کربلا چند تن از جوانان بنیهاشم در حالی به شهادت رسیدند که مادرانشان در کنار خیمهها ایستاده بودند و آنان را نظاره میکردند، اما در این گزارشها نیز نامی از لیلی به میان نیامده است.
گروهی از پژوهشگران و عاشوراپژوهان معاصر با بررسی منابع تاریخی، نسبت به حضور لیلی در کربلا تردید کردهاند. علامه سید عبدالرزاق مقرم در این باره مینویسد که سال وفات، عمر و حتی حضور او در کربلا برای مورخان روشن نیست. او اشاره میکند که تنها در
کتاب اسرار الشهاده به نقل از مجموعههایی که صاحبان آنها مشخص نیست، اشارهای به حضور او در کربلا شده است، در حالی که دیگر مورخان این موضوع را ذکر نکردهاند و احتمال دارد که وی پیش از واقعه کربلا از دنیا رفته باشد. شیخ عباس قمی نیز در کتاب
نفس المهموم مینویسد که خبری درباره حضور مادر علیاکبر در کربلا نیافته است و در جای دیگر تصریح میکند که در کتابهای معتبر تاریخی، ذکری از حضور لیلی در کربلا، کوفه یا شام دیده نمیشود. استاد
شهید مرتضی مطهری نیز در بحث تحریفات واقعه عاشورا، داستان حضور لیلی در کربلا و دعا کردن او برای علیاکبر را از جمله داستانهایی میداند که هیچ منبع تاریخی معتبری آن را تأیید نمیکند و آن را نمونهای از تحریفات وارد شده در نقل حادثه کربلا معرفی میکند. علامه سید محمدحسین طهرانی نیز در این باره اظهار داشته است که در هیچیک از مقاتل معتبر، گزارشی درباره حضور لیلی در صحنه کربلا نیافته است. همچنین دکتر محمدابراهیم آیتی نیز با اشاره به بررسی منابع تاریخی مینویسد که در جریان واقعه کربلا از مادر علیاکبر نامی برده نشده و مشخص نیست که آیا او در آن زمان زنده بوده است یا نه. وی میافزاید که از میان همسران امام حسین، تنها کسی که با اطمینان میتوان گفت در این سفر همراه امام بوده،
رباب دختر امرؤ القیس است. برخی پژوهشگران حتی به نکتهای در اشعار و رجزهای نقلشده از نبرد علیاکبر اشاره کردهاند که در آن تنها از پدر یاد شده و اشارهای به مادر نشده است؛ امری که از نظر آنان میتواند نشانهای باشد از اینکه مادر او در آن زمان در قید حیات نبوده است.
در منابع تاریخی از بانوی دیگری با نام
لیلی بنت مسعود نیز یاد شده است که همسر امام علی علیهالسلام بود و مادر
ابوبکر بن علی، یکی از شهدای کربلا، به شمار میرفت. شباهت نام این دو بانو گاه باعث اشتباه در برخی نقلهای تاریخی یا روضهای شده است.
