جعده
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
جَعده بنت اشعث بن قیس کندی از زنان مشهور و بحثبرانگیز سده نخست هجری و از شخصیتهای شناختهشده تاریخ صدر اسلام است. شهرت تاریخی او بیش از هر چیز به سبب ازدواج با
امام حسن مجتبی علیه السلام، و نقش منسوب به وی در ماجرای مسمومیت آن حضرت است. نام جعده در منابع تاریخی، رجالی، انساب و مقاتل اسلامی به عنوان دختر اشعث بن قیس کندی و یکی از همسران امام حسن آمده است. در بسیاری از منابع شیعی و شماری از منابع تاریخی اهل سنت، وی عامل اجرای طرح مسمومسازی امام حسن معرفی شده است؛ طرحی که بنا بر گزارشهای مشهور، به تحریک
معاویه بن ابیسفیان و در ارتباط با مسئله جانشینی
یزید بن معاویه صورت گرفت.
[ویرایش]
جعده دختر اشعث بن قیس بن معدیکرب کندی، از خاندان بزرگ کِنده در جنوب شبهجزیره عربستان بود.
قبیله کنده از قبایل نامدار عرب به شمار میرفت و در تحولات سیاسی پیش و پس از ظهور اسلام نقش قابل توجهی داشت. پدر او،
اشعث بن قیس، از رجال بانفوذ عصر خلفای نخستین و دوران خلافت علی بن ابیطالب بود. در منابع انساب، مادر جعده را
امفروه دانستهاند. امفروه در برخی روایات خواهر ابوبکر معرفی شده است. از این رو جعده از سوی مادر با برخی خاندانهای مهم قریش نیز پیوند نسبی پیدا میکرد. درباره تعداد فرزندان امفروه و نسبت دقیق آنان با جعده اختلافهایی در منابع دیده میشود، اما اکثر گزارشها جعده را به عنوان دختر مستقل اشعث معرفی میکنند.
[ویرایش]
یکی از مسائل مورد اختلاف درباره جعده، تعدد نامهای منسوب به او در منابع تاریخی است. ابوالفرج اصفهانی در کتاب مقاتل الطالبیین نقل میکند که وی با نامهای سکینه، شعثاء و عایشه نیز شناخته شده است، هرچند نام اصلی او را جعده میداند. در برخی آثار متأخر، نام «ملیکه» نیز برای او ذکر شده است. برخی پژوهشگران احتمال دادهاند که این نامها در واقع القاب، کنیهها یا حاصل اختلاف نسخههای تاریخی باشند. در نتیجه، شخصیتی که در منابع با این اسامی معرفی شده، به احتمال فراوان همان جعده بنت اشعث است.
[ویرایش]
برای شناخت موقعیت جعده، بررسی شخصیت پدرش اهمیت ویژهای دارد. اشعث بن قیس از سران قبیله کنده بود که پس از وقایع موسوم به «
جنگهای رده» به ساختار قدرت اسلامی پیوست. او در دوران خلافت
عمر،
عثمان و
علی بن ابیطالب در صحنه سیاسی حضور داشت و در کوفه نفوذ قابل توجهی به دست آورد. در منابع شیعی، اشعث شخصیتی منفی ارزیابی شده است. برخی روایات او را در حوادث منتهی به شهادت علی بن ابیطالب مؤثر دانستهاند. همچنین در سنت تاریخی شیعه، میان عملکرد اشعث، دخترش جعده و پسرش
محمد بن اشعث نوعی پیوند تاریخی ترسیم شده و آنان در زمره مخالفان اهل بیت معرفی شدهاند.
[ویرایش]
ازدواج جعده با امام حسن از رویدادهای مهم زندگی او محسوب میشود. گزارش مشهور بلاذری حاکی از آن است که علی بن ابیطالب از اشعث خواست دختر
سعید بن قیس همدانی را برای فرزندش حسن خواستگاری کند، اما اشعث آن دختر را برای پسر خود گرفت و سپس دختر خویش، جعده، را به ازدواج امام حسن درآورد. پژوهشگران تاریخ اسلام این ازدواج را در چارچوب مناسبات سیاسی و قبیلهای کوفه تحلیل کردهاند. در آن دوره، ازدواج میان خاندانهای بانفوذ عرب علاوه بر جنبه خانوادگی، کارکرد سیاسی و اجتماعی نیز داشت و میتوانست موجب تقویت پیوندهای قبیلهای شود. بر پایه شواهد تاریخی، این ازدواج احتمالاً در فاصله سالهای ۳۶ تا ۴۰ هجری و در دوران اقامت علی بن ابیطالب در کوفه صورت گرفته است.
[ویرایش]
اطلاعات اندکی درباره زندگی مشترک جعده و امام حسن در دست است. منابع تاریخی گزارش مفصلی از روابط خانوادگی آنان ارائه نکردهاند. با این حال، بیشتر نسبشناسان و مورخان تصریح کردهاند که جعده از امام حسن صاحب فرزند نشد. شیخ مفید و شماری دیگر از مورخان که فرزندان امام حسن را برشمردهاند، نام جعده را در میان مادران آنان ذکر نکردهاند. برخی گزارشهای متأخر که فرزندانی را به جعده نسبت میدهند، در واقع مربوط به ازدواجهای بعدی او پس از شهادت امام حسن است.
[ویرایش]
مشهورترین بخش زندگی جعده به ماجرای مسمومیت امام حسن مربوط میشود. در منابع شیعی و برخی آثار تاریخی اسلامی آمده است که
معاویه بن ابیسفیان برای هموار کردن مسیر ولایتعهدی یزید، تصمیم به حذف امام حسن گرفت و از جعده برای اجرای این نقشه استفاده کرد. طبق این گزارشها، معاویه مبلغی قابل توجه برای جعده فرستاد و وعده داد در صورت مسموم کردن امام حسن، او را به ازدواج یزید درآورد. سپس زهری در اختیار وی قرار گرفت و جعده آن را در نوشیدنی یا غذایی که به امام حسن داده شد، ریخت. بنا بر روایتهای مشهور، امام حسن پس از مصرف سم دچار بیماری شدید شد و پس از چندین روز رنج و درد، در سال ۵۰ هجری قمری به شهادت رسید.
[ویرایش]
مورخان و نویسندگان اسلامی چند عامل را برای اقدام جعده مطرح کردهاند: مشهورترین روایت، دریافت پول و وعده پاداش از سوی معاویه است. در این تحلیل، جعده به امید ثروت و موقعیت اجتماعی بالاتر با این طرح همکاری کرد. برخی محققان نقش تحولات سیاسی عصر اموی و مسئله ولایتعهدی یزید را عامل اصلی این واقعه میدانند. در این دیدگاه، حذف امام حسن بخشی از برنامه تثبیت حکومت موروثی بنیامیه بود.
[ویرایش]
بر اساس روایات مشهور، پس از شهادت امام حسن، معاویه از ازدواج جعده با یزید خودداری کرد. در برخی نقلها آمده است که وی تنها مبلغ وعده داده شده را پرداخت کرد و اظهار داشت که از بیم آنکه جعده همان رفتاری را که با فرزند پیامبر انجام داده بود با یزید نیز تکرار کند، حاضر به اجرای وعده ازدواج نیست. این روایت در منابع تاریخی به عنوان نمونهای از بهرهبرداری سیاسی و سپس کنار گذاشتن عاملان اجرای سیاستهای قدرتطلبانه نقل شده است.
[ویرایش]
منابع تاریخی گزارش میکنند که جعده پس از شهادت امام حسن دو بار ازدواج کرد. نخست با
یعقوب بن طلحه بن عبیدالله ازدواج کرد و از او صاحب چند فرزند شد. پس از کشته شدن یعقوب در
واقعه حره در سال ۶۳ هجری، جعده با
عباس بن عبدالله بن عباس ازدواج کرد. از این ازدواج نیز فرزندانی برای او ذکر شده است. بیشتر گزارشهای مربوط به فرزندان جعده به این دو ازدواج بازمیگردد، نه به ازدواج او با امام حسن.
