مسیب بن نجبه فزاری
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
مسیب بن نجبه فزاری از برجستهترین شخصیتهای شیعه در سده نخست هجری و از چهرههای تأثیرگذار تاریخ سیاسی و نظامی کوفه بود. وی از
تابعین، از اصحاب و یاران وفادار
امام علی، و از بزرگان و رؤسای قبایل کوفه به شمار میرفت. نام او بیش از هر چیز با دو رویداد مهم تاریخی پیوند خورده است: نخست
دعوت امام حسین به کوفه و دوم رهبری
قیام توابین پس از واقعه کربلا. زندگی او نمونهای از تحول فکری و سیاسی گروهی از شیعیان کوفه است که پس از کوتاهی در یاری امام حسین، با قیامی خونین درصدد جبران خطای خویش برآمدند.
[ویرایش]
نام کامل او مسیب بن نجبه بن ربیعه بن ریاح بن عوف بن هلال بن شامخ بن فزاره فزاری کوفی بود. در منابع تاریخی نام وی به صورتهای مختلفی همچون مسیب بن نجیبه، مسیب بن نجیه، مسیب نجبه و مسیب بن نجبه فرازی نیز ثبت شده است. او از قبیله فزاره و از بزرگان و رؤسای کوفه بود و در میان شیعیان این شهر جایگاهی ممتاز داشت. برخی منابع او را از زاهدان و پارسایان عصر خویش دانستهاند. همچنین گفته شده است که وی از بزرگان تابعین بود و حتی برخی گزارشها از ملاقات او با پیامبر اسلام سخن گفتهاند، هرچند این موضوع مورد اتفاق همه مورخان نیست.
[ویرایش]
مسیب بن نجبه از نخستین نسل مسلمانانی بود که در فتوحات اسلامی مشارکت داشتند. او در
نبرد قادسیه، که از مهمترین جنگهای مسلمانان علیه
امپراتوری ساسانی محسوب میشود، حضور داشت و در فتح عراق نیز شرکت کرد. این سابقه نظامی موجب شد تا در میان مردم کوفه به عنوان فردی باتجربه، شجاع و صاحب نفوذ شناخته شود.
[ویرایش]
پس از استقرار حکومت امام علی، مسیب از جمله یاران نزدیک آن حضرت بود. او در سه نبرد مهم دوران خلافت امام علی، یعنی
جنگ جمل،
صفین و
نهروان، در رکاب آن امام جنگید و وفاداری خود را به آرمانهای اهل بیت نشان داد. همراهی مستمر او با امام علی موجب شد که در میان شیعیان کوفه به عنوان یکی از شخصیتهای معتبر و مورد اعتماد شناخته شود. منابع تاریخی از او به عنوان یکی از اصحاب امام علی، امام حسن و امام حسین یاد کردهاند.
[ویرایش]
در سال ۶۰ هجری قمری، پس از مرگ معاویه و روی کار آمدن
یزید بن معاویه، امام حسین از بیعت با حکومت اموی خودداری کرد. در این شرایط، گروهی از بزرگان شیعه در کوفه تصمیم گرفتند از امام برای حضور در این شهر دعوت کنند. نخستین نامه دعوت به امضای افرادی چون
سلیمان بن صرد خزاعی، مسیب بن نجبه،
حبیب بن مظاهر و جمعی دیگر از شیعیان کوفه نوشته شد. در بخشی از این نامه آمده بود: «اکنون ما جز تو امام و پیشوایی نداریم. به سوی ما بیا، تا خداوند به وسیله تو ما را بر محور حق گرد آورد.» این نامه در ماه رمضان سال ۶۰ هجری توسط فرستادگان کوفی به دست امام حسین رسید و نشاندهنده جایگاه برجسته مسیب در میان رهبران شیعه کوفه بود.
[ویرایش]
با وجود نقش فعال در دعوت امام حسین، مسیب بن نجبه در
واقعه عاشورا و نبرد کربلا حضور نداشت. این مسئله بعدها به یکی از بزرگترین حسرتهای زندگی او تبدیل شد. او همانند بسیاری از شیعیان کوفه که پیشتر امام را دعوت کرده بودند، نتوانست در لحظه حساس تاریخ به یاری آن حضرت بشتابد. این کوتاهی، پس از شهادت امام حسین، وجدان او و بسیاری از همفکرانش را به شدت آزرده ساخت و زمینهساز شکلگیری
جنبش توابین شد. پس از واقعه کربلا، مسیب بن نجبه از پشیمانترین افراد نسبت به عدم یاری امام حسین بود. او در کنار سلیمان بن صرد خزاعی و دیگر بزرگان شیعه کوفه، خود را مسئول این کوتاهی میدانست. در یکی از اجتماعات توابین، مسیب خطابهای ایراد کرد که به خوبی عمق اندوه و احساس گناه او را نشان میدهد. او خطاب به مردم گفت: «ما با پاک شمردن خود فریفته شده بودیم. خداوند ما را در هر موضعی از مواضع فرزند دختر پیامبرش دروغگو یافت. او نامهها و فرستادگانش را نزد ما فرستاد و یاری ما را آشکارا و پنهان درخواست کرد، ولی ما نسبت به جانهای خود بخیل شدیم تا آنکه در کنار ما کشته شد. نه با دستهای خود او را یاری دادیم و نه با زبانهایمان از او دفاع کردیم و نه با اموالمان او را تقویت نمودیم...» وی سپس تأکید کرد که تنها راه جبران این گناه، جنگ با قاتلان امام حسین و کشته شدن در این راه است.
[ویرایش]
احساس گناه و پشیمانی از عدم یاری امام حسین، موجب شد گروهی از شیعیان کوفه جنبشی با عنوان «توابین» تشکیل دهند. هدف این جنبش توبه عملی از کوتاهی گذشته و خونخواهی امام حسین بود. مسیب بن نجبه در کنار سلیمان بن صرد خزاعی،
عبدالله بن سعد ازدی،
عبدالله بن وال تمیمی و
رفاعه بن شداد بجلی از رهبران اصلی این قیام بود. آنان جلسات متعددی برگزار کردند، مردم را به توبه و جهاد فراخواندند و سرانجام موفق شدند حدود چهار هزار نفر را برای مبارزه گرد آورند.
[ویرایش]
توابین پس از سازماندهی نیروهای خود، برای مقابله با سپاه اموی به سمت شام حرکت کردند. فرماندهی کل قیام بر عهده سلیمان بن صرد خزاعی بود. سلیمان پیش از آغاز نبرد اعلام کرد: «اگر من کشته شوم، مسیب بن نجبه فرمانده شما خواهد بود. اگر او کشته شود،
عبدالله بن سعد بن نفیل و پس از او عبدالله بن وال و سپس رفاعه بن شداد.» در جریان نبرد عینالورده، مسیب با پانصد سوار به بخشی از سپاه شام حمله کرد و موفق شد گروهی از آنان را بکشد و زخمی کند و غنایمی به دست آورد. پس از شهادت سلیمان بن صرد، مسیب بن نجبه پرچم قیام را در دست گرفت و فرماندهی نیروهای توابین را بر عهده گرفت. او با شجاعت فراوان جنگید و تا آخرین لحظات از میدان نبرد خارج نشد. در این نبرد، مسیب این رجز حماسی را میخواند:
«قد علمت سیاله الذوائب
واضحه الکبات و الترائب
انی غداة الروع و التغالب
اشجع من ذی لبد مواثب»
مضمون این رجز بیانگر دلاوری و شجاعت او در میدان جنگ است؛ اینکه در روز هراس و نبرد، از شیر خروشان نیز شجاعتر است.
[ویرایش]
سرانجام مسیب بن نجبه در سال ۶۵ هجری قمری در نبرد عینالورده به شهادت رسید. برخی منابع گزارش کردهاند که در هنگام شهادت بیش از شصت سال سن داشت. پس از شهادت او، نیروهای توابین شکست خوردند. همچنین نقل شده است که
عبیدالله بن زیاد سر او را توسط
ادهم بن محرز باهلی برای
مروان بن حکم فرستاد؛ هرچند در برخی روایات نام
عبدالملک بن مروان ذکر شده است.
