خطبه عیادت
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
خطبه عیادت یا خطبه حضرت فاطمه در جمع زنان مدینه، سخنرانی حضرت فاطمه،
دختر پیامبر اکرم است که در اواخر عمر و در بستر بیماری منجر به شهادت ایشان ایراد شد. این سخنان در پاسخ به احوال‌پرسی جمعی از زنان
مهاجر و
انصار بیان گردید و حاوی اعتراضی صریح به جریان غصب خلافت، تبیین علل کنار زدن
امام علی از رهبری جامعه، هشدار نسبت به آیندهٔ ناآرام مسلمانان و ترسیم پیامدهای انحراف از مسیر مراجع اصلی دین است. این خطبه از جهت فصاحت، بلاغت، تحلیل جامع سیاسی‌اجتماعی از جامعهٔ نوپای مدینه و بهره‌گیری از کنش‌های گفتاری اظهاری، عاطفی و ترغیبی، دارای اهمیت ویژه‌ای در منابع تاریخی و روایی دانسته شده است.
[ویرایش]
خطبه عیادت سخنانی است که حضرت فاطمه در دوران نقاهت و بیماریِ پس از
حوادثِ هجوم به خانه، خطای سیاسی مسلمانان را نقد کرد. اگرچه دربارهٔ تعداد دقیق و اسامی کامل عیادت‌کنندگان گزارش تفصیلی در دست نیست، اما در
بلاغات النساء و
شرح نهج‌البلاغه ابن‌ابی‌الحدید آمده که جمعی از زنان مهاجر و انصار به دیدارش آمدند، و طبق تاریخ یعقوبی برخی زنان پیامبر و زنانی از قریش نیز در میان آنان حضور داشتند. پژوهشگران دینی و شارحان با استناد به محتوای سخنان، ویژگی‌های این خطبه را چنین بر شمرده‌اند: (بلاغت و فصاحت ویژه:) همسان با
خطبه فدکیه دارای آهنگی رسا و شجاعانه است، هرچند به لحاظ شرایط جسمی و روحی حضرت فاطمه، لحنی محزون‌تر دارد. (ایثار و خدامحوری:) آیت الله ناصر مکارم شیرازی اشاره می‌کند که حضرت فاطمه با وجود تحمل رنج‌ها و جراحات جسمی، در تمام طول خطبه اشاره‌ای به احوال شخص خود نکرد و محور کلامش را نقد انحراف خلافت، مظلومیت حق و هشدارهای آینده قرار داد. (تحلیل عمیق سیاسی:) متن خطبه نشان‌دهندهٔ آگاهی کامل حضرت از جریان‌های پنهان و آشکار سیاسی مدینه و عواقب اجتماعی ناپایداری تصمیم‌های مردان آن دوره است.
[ویرایش]
پس از
رحلت پیامبر و
واقعهٔ هجوم به خانهٔ حضرت فاطمه، وی دچار بیماری شد و در بستر افتاد. دربارهٔ انگیزهٔ زنان مهاجر و انصار برای عیادت دو دیدگاه مطرح شده است: (اول: انگیزه وجدانی و احساس مسئولیت:) مردان مهاجر و انصار که از رویدادها و موضع‌گیری‌های تند حاکمیت احساس گناه و انفعال می‌کردند، زنان خود را فرستادند تا با این دیدار از سنگینی بار مسئولیت خویش بکاهند و وجدان جامعه را تسکین دهند. (دوم: انگیزه سیاسی:) احتمال تلاش حاکمیت وقت یا جریان‌های مدینه برای تلطیف فضای ملتهب شهر و سرپوش نهادن بر نارضایتی خاندان پیامبر.
[ویرایش]
خطبهٔ عیادت متشکل از فرازهای فصیح عربی است که حضرت فاطمه در آن‌ها محورهای زیر را مطرح فرمودند:
حضرت سخن خود را با اعلام بیزاری از دنیای مخاطبان و اکراه از رفتار مردان مدینه آغاز کرد: «أَصْبَحْتُ وَاللَّهِ عَائِفَةً لِدُنْیَاکُنَّ، قَالِیَةً لِرِجَالِکُنَّ…» (به خدا سوختم و از دنیای شما بیزارم و مردانتان را دشمن می‌دارم؛ پس از آزمودنشان آنان را به کناری افکندم…). ایشان پایداری مردان مدینه را به «شمشیرهای کند و شکسته» و «نیزه‌های شکافته» تشبیه کرد و سکوت و همراهی آنان با جریان حاکم را ناشی از ضعف فکری، تشتت آراء و بازی خوردن از فضای حاکم دانست.
حضرت فاطمه انگیزه اصلی کناره‌زدن امام علی از جایگاه خلافت را ناشی از ویژگی‌های ممتاز او دانست: قاطعیت و برندگی شمشیر در برابر باطل؛ بی‌اعتنایی به خطر و مرگ در راه خدا؛ عدم تسلیم و نپذیرفتن سازش بر سر اصول دین.
[ویرایش]
ایشان تشریح کرد که اگر زمامداری در اختیار علی باقی می‌ماند:
حکومت به نرمی و بدون اجحاف و خشونت جامعه را اداره می‌کرد؛
عدالت فراگیر می‌شد و چشمه‌های برکت آسمان و زمین به روی مردم گشوده می‌گشت؛
حاکم خود را از اموال دنیا بی‌نیاز می‌دانست و میان راستگو و دروغگو مرز مشخصی پدید می‌آمد.
حضرت با شگفتی از انتخاب مردم پرسید که به چه مستند و امیدی، تکیه‌گاه محکم
اهل‌بیت را رها کرده و به سرپرستان نااهل دل بسته‌اند. او جامعه را متوجه این واقعیت ساخت که سرِ اصل را واگذارده و به فرع دست یازیده‌اند و فسادِ خود را اصلاح می‌پندارند.
در فراز پایانی، حضرت فاطمه نسبت به پی‌آمدهای این انحراف هشدار داد و اخطار کرد که ثمرهٔ این بی‌تدبیری، پیدایش فتنه، حکومت‌های مستبد و خونریز (مانند تسلط
بنی‌امیه و
بنی‌عباس)، پراکندگی جمعیت و از دست رفتن امنیت عمومی خواهد بود.
[ویرایش]
حضرت فاطمه برای تثبیت مفاهیم خطبه به آیات گوناگونی از قرآن کریم استناد فرمود: (سوره و آیات فراز قرآن مورد استناد در خطبه)
مائده / ۸۰ «لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ…» عاقبت پیروی از هوا و هوس و خشم الهی
اعراف / ۹۶ «وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا…» گشوده شدن برکات در صورت رعایت تقوا و پی‌آمد تکذیب حق
زمر / ۵۱ «فَأَصَابَهُمْ سَیِّئَاتُ مَا كَسَبُوا…» ملامت و کیفر نافرمانی از حق
یونس / ۳۵ «أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ…» شایستگی علوی برای رهبری در مقایسه با نیازمندان به هدایت
کهف / ۱۰۴ «الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ… يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا» تباهی رفتاری که ظاهری اصلاح‌طلبانه دارد
بقره / ۱۲ «أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ» ناآگاهی جامعه فاسد از وضعیت متزلزل خود
[ویرایش]
پس از آنکه زنان، گزارش این خطبه را به شوهران خود منتقل کردند، گروهی از بزرگان مهاجر و انصار برای عذرخواهی نزد حضرت فاطمه آمدند. آنان ادعا کردند: «اگر علی پیش از بیعت ما با ابوبکر موضوع را یادآوری می‌کرد، از او عدول نمی‌کردیم اما اکنون پیمان بسته‌ایم و شرعاً نمی‌توانیم آن را بشکنیم.» حضرت فاطمه عذرخواهی آنان را غیرصادقانه خواند و از پذیرش آن امتناع ورزید و تصریح کرد که پس از کوتاهی اولیه و تثبیت ظلم، عذری باقی نمانده و مسئولیت فجایع آینده بر عهدهٔ خود آنان خواهد بود.
