استان یزد
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
استان یزد با حدود ۷۴۵۱۳ کیلومتر مربع، چهارمین استان وسیع کشور از نظر وسعت است که در قسمت مرکزی فلات ایران در حاشیۀ دش تهای کویر لوت قرار دارد و بین عرض ۵۲ دقیقه و ۲۹ درجه تا ۲۷ دقیقه و ۳۳ درجه شمالی و ۵۵ دقیقه و ۵۲ درجه تا ۳۷ دقیقه و ۵۶ درجه طول شرقی واقع شده است. این استان دارای ۱۰ شهرستان، ۲۱ شهر، ۲۱ بخش و ۴۵ دهستان بوده که با استا نهای سمنان از شمال غرب، اصفهان از غرب، فارس از جنوب و جنوب غرب، خراسان جنوبی از شرق، خراسان رضوی از شمال شرق و کرمان از شرق و جنوب شرق ه مجوار است. از نظر ناهموار یها، کویر ریگ زرینّ در پس تترین نقطۀ کویری شرق استان یزد )در نزدیکی عقدا( با ارتفاع ۶۶۶ متر قرار دارد. بلندترین نقطۀ استان را می توان ارتفاعات شیرکوه با ۴۰۷۵ متر در شهرستان تفت دانست که در جهت شمال غرب به جنوب شرق کشیده شده است و در اعتدال هوای استان نقش مهمی ایفا م یکند. قلۀّ لورگ به ارتفاع ۱۵۲۵ متر و سعیدی به ارتفاع ۳۳۲۰ متر از مه مترین قلل معروف شیرکوه محسوب م یگردند. کوه خرانق با بلندترین قلۀّ آن خونزا به ارتفاع ۳۱۵۸ متر، هدش، سیاه کوه، معراجی، ساغند، هرات و مروست، ندوشن، بوستان و قلۀّ ب نلخت از مه مترین کو ههای این استان محسوب م یشوند. یزد شهر سفر ههای آب زیرزمینی است که مه مترین این سفر هها در حوزۀ دشت یزد اردکان قرار دارد. این منبع آبی که از جنوب فهرج تا شمال اردکان کشیده شده، در مصارف کشاورزی، صنعت و حتی شرب مورد استفاده قرار گرفته که بهر هبرداری از آن توأم از طریق قنوات و چا ههای عمیق صورت م یگیرد. در این استان ۲۹۴ رشته قنات دایر و ۳۰۰ رشته متروک وجود دارد که ۴۶ رشته آن فقط در شهرستان یزد قرار دارد. طول کل آن ها ۴/ ۲۶۶۳ کیلومتر است. شهرستان تفت با ۶/ ۹۲۴ کیلومتر طول قنواتش، بیشترین تعداد قنات را در استان یزد دارا است. که نترین قنوات استان را م یتوان فیروزآباد مجومرد و سُلغُرآباد / آبشور، یعقوبی و دهاباد در شهر یزد دانست. از دیگر قنوات مهم این استان نیز م یتوان به قنات زارچ، وق فآباد، دول تآباد، اهرستان، غیا ثآباد، تفت و نصیری اشاره کرد. از لحاظ آب و هوا نیز این استان ، ب هدلیل واقع شدن در حاشیۀ کویر، خشک و سرد بیابانی است و این آب و هوا در سه ناحیۀ کوهستانی، نیم ه کوهستانی و جلگ های مشهود است. میزان متوسط بارندگی آن نیز بین ۱۶۰ تا ۲۱۰ میل یمتر نوسان دارد؛ ب هطور یکه مقدار متوسط باران با توجه به شرایط منطق های متفاوت است. در ارتفاعات میزان بارندگی زیادتر بوده و هرچه به دش تهای کویری نزدی کتر م یشویم به حداقل م یرسد.
[ویرایش]
جمعیت : آخرین جمعیتّ استان یزد در سال ۱۳۹۴ تعداد ۱۰۷۶۳۰۱ نفر م یباشد که بیش از ۸۰۰۰۰۰ نفر را جمعیّت شهری و بقیه را جمعیّت روستایی تشکیل م یدهد.
نژاد : مردم استان یزد ایرانی اصیل و از نژاد آریایی هستند و ب هدلیل موقعیت جغرافیایی و سوابق تاریخی استان، کمتر با نژادهای غیر ایرانی آمیخت هاند.
زبان : زبان مردم، فارسی با گویش یزدی است. زرتشتیان یزد نیز به زبان نیاکان خویش، زبان فارسی دری، سخن م یگویند.
دین و مذهب : دین مردم استان یزد اسلام و مذه بشان شیعۀ جعفری است، اما اقلیّ تهای مذهبی دیگری هم در این استان زندگی م یکنند که م یتوان از زرتشتیان و یهودیان نام برد.
[ویرایش]
یزد واژ های باستانی است که ریشه در یشت یا یزت و یسن به معنای ستایش، نیایش، پرستش، ایزد و ... دارد. به اعتقاد عدهای دیگر از تاری خنویسان، در دورۀ ساسانیان، به فرمان یزدگرد اوّل در این محل، شهری به نام یزدا نگرد بنا شده است. نام یزد از همین عنوان گرفته شده و به معنای مقدّس، فرخنده و درخورآفرین است. پس از ظهور اسلام و تأسیس اولیّن حکومت محلیّ آ لکاکویه در قرن پنجم قمری، به یزد لقب دارالعباده داده شد. مجموعه آثار باستانی پراکندۀ موجود در این استان، مبینّ آن بوده که استان یزد از سرزمی نهای کهن و تاریخی ایران زمین است. آثاری چون دس تافزارهای سنگی ب هدست آمده در در ههای شیرکوه، سن گنگار ههای کوه ارنان، فودیج بهاباد، مزرعه مفیدی اردکان، ه سبخته و گن جدره در تفت، کو هسرخ ندوشن، و ابزارهای سنگی پیش از تاریخ بید ه میبد، همگی گواه بر آن است. علاوه بر آن وجود آثار معماری و شهرسازی پیش از اسلام ه مچون قلعۀ سنگی شواز )متعلق به دوره اشکانی(، محوطۀ باستانی غربالبیز و قلعۀ کوهستان گبری در ابرکوه، کهندژ )نارین قلع ه( میبد )متعلق به دور هتاریخی(، قلعۀ خورمیز مهریز )متعلق به دورۀ ساسانی( و... مدنیتّ را در این حوزه آشکار م یسازد. وجود معماری مسجد جامع فهرج که متعلق به نیمۀ دوم قرن اول هجری است، مه مترین سند ب هجا مانده از نفوذ اسلام در همان قرون اوّلیه در این خطه است؛ اما وجود حکوم تهای محلیّ آ لکاکویه ) ۵۸۴ ۴۴۳ ق(، اتابکان ) ۷۱۸ ۵۸۴ ق( و آ لمظفر ) ۷۹۵ ۷۱۸ ق( در یزد نیز استقلال سیاسی این منطقه را به مدت سه قرن نشان م یدهد. اگر چه طی دور ههای تاریخی )از تیموریان تا قاجار(، یزد به عنوان یک قطب سیاسی اقتصادی نیز مطرح بوده است. از مه مترین ویژگی خاص معماری کویر را م یتوان در آب انبارها، بادگیرها، سابا طها و... در یزد دانست.
آب انبار: در شهرها و روستاهای استان یزد، نزدیک به هزار آ بانبار وجود دارد که شیوۀ طرّاحی آن ها تقریباً یکی است. یکی از عمد هترین مصالح سنّتی ساخت آ بانبار در کنار آجر، دیمه است که از آهک، خاکستر و ماسه بادی و ... تشکیل شده است. این ملات ضمن آ ببندی بنا از فاسد شدن آب نیز جلوگیری م یکند. آ بانبارها معمولاً از چهار عنصر اصلی )خزینه، گنبد، پاشیر و بادگیر( تشکیل شد هاند.
بادگیر: از شاخ صترین نشان ههای خان هها و مناظر عمومی باف تهای تاریخی شهرهای استان یزد، بادگیرها هستند. بادگیرها علاوه بر ابهّت و زیبایی بخشیدن به ساختمان، نقش بسیار مؤثرّی در تهویۀّ فضای درونی بناها و خنک کردن سردا بها و آ بانبارها دارند.
ساباط: در لغت به معنای راهرو، دالان و سقفی است که بر روی کوچ هها و معابر ساخته م یشود. معماران یزدی نه تنها تمام جوانب را در ساخت داخل خانه مدنظر داشت هاند، بلکه در ساخت کوچه هم با توجّه به نیازها و شرایط اقلیمی - فرهنگی مردم منطقه، ویژگ یهای ارزنده و جالب توجّهی را در نظر داشت هاند. یکی از خصوصیاّت بارز محل ههای قدیمی در استان یزد، کوچ هها و گذرگا ههای سرپوشیده ی آن به نام ساباط است.
دربند: در برخی از کوچه های بن بست که دارای ساباط است، در قسمت ورودی کوچه دری محکم گذاشته می شده است. به این گونه فضاها که برای افزایش امنیتّ ساکنان کوچه مؤثرّ بوده، دربند می گویند. در هر دربند چند خانوار زندگی می کردند. از جمله دربندهای مهم استان می توان به دربند مجدالعلما در اردکان و دربند آقایی ها در یزد اشاره کرد.
آسیاب ها: در اکثر آباد یهایی که در مسیر قنات قرار داشته و امکان تغییر سطح آب قنات در آن میسّر بوده، از نیروی ذخیرۀ آب جهت چرخش سنگ آسیاب استفاده م یشده و آسیابی در آن آبادی تأسیس م یشده است. از آسیا بهای معروف استان یزد م یتوان به آسیاب دوسنگی میبد در عمق ۴۰ متری زمین و آسیا بهای سنگ سیاه و اسلامیه در تفت، بفروئیه، د هآباد و بیده در میبد، مزوار در مهریز، کوشکنو و زیر و زنبیل در یزد اشاره کرد.
باغها: در استان یزد، عل یرغم کویری بودن و مشکل ک مآبی، با غهایی پدید آمده که نشانۀ ذوق و خلّقیتّ کشاورزان و معماران یزدی است. در معماری منظر این با غها نبوغ خاصّی نهفته است. روش آ برسانی و آبیاری آن ها یکی از موارد مهم و قابل ذکر است. این ویژگی باعث شده که باغ دول تآباد یزد و باغ پهلوا نپور مهریز به عنوان با غهای ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت برسند. از دیگر با غهای مهم استان م یتوان به باغ خان واقع در جادۀ قدیم تفت، عمارت کلاه فرنگی واقع در رحم تآباد، باغ صدری تفت، باغ گلشن طبس و باغ تیتو در بافق و باغ وزیر در شهرستان صدوق اشاره کرد
[ویرایش]
صنایع دستی که مردم یزد تولید م یکنند عبار تاند از: دارای یبافی، احرام یبافی و هنرهای زیورآلات سنتی، قپا نسازی، مسگری، سفالگری و کاش یسازی. از مه مترین صنایع دستی در هر شهرستان م یتوان به موارد زیر اشاره کرد: شهرستان ابرکوه )نمدمالی(، شهرستان بافق )حصیربافی و پادری بافی(، شهرستان خاتم )گلی مبافی(، شهرستان اشکذر )خورجی نبافی(، شهرستان مهریز )گیوه چینی و چاقو سازی(، شهرستان میبد )سفال و سرامیک، زیلو، حول هبافی و کاربافی ( و شهرستان یزد )دارای یبافی، گر هچینی، ترمه، احرام یبافی، آهنگری یا چیلانگری، کاش یسازی معرّق، کاش یسازی هفت رنگ و زیورآلات سنتی(.
[ویرایش]
استان یزد عالمان، دانشمندان و شاعران زیادی در خود پرورانده است که اسامی برخی از این نا مآوران دیار کویر عبار تاند از: ابوالفضل رشيدالدين ميبدي، آیت الله العظمی سیّدمحمدکاظم طباطبایی، آیت ا لله شیخ عبدالکریم حائری، آیت الله شهید شی خمحمد صدوقی، شرف الدین علی یزدی، میرزامحمد فرخی یزدی ، وحشی بافقی، میرزامحمّد جیحون یزدی، محمدکریم پیرنیا، پهلوان بزرگ یزدی، و مهدی آذریزدی.
[ویرایش]
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، جوانان مؤمن استان در قالب کمیته انقلاب اسلامی به پاسداری از انقلاب پرداختند و در خرداد ماه ۱۳۵۸ پس از تشکیل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یزد، اولین مأموریت نیروهای پاسدار یزدی اعزام به منطقه کردستان بود که تحت فرماندهی شهید محمد منتظرقائم سپاه بوکان و سقز را تشکیل دادند تا با ضد انقلابیون مسلح که آرامش مردم و امنیت آن خطه از سرزمین اسلام یمان را به خطر انداخته بودند، مقابله کنند. تشکیل سپاه قصرشیرین نیز به همت سردار شهید محمد منتظرقائم و با حضور جمعی از پاسداران استان یزد انجام گرفت. پنجم اردیبهشت ۱۳۵۹ ، در حمله مستقیم آمریکا به ایران )طبس(، اولین فرمانده سپاه یزد محمد منتظرقائم به شهادت رسید و تعدادی از پاسداران همراه وی نیز مجروح شدند. تحرکات عراق ما هها قبل از شروع رسمی جنگ تحمیلی در مرزها وجود داشت که در این رابطه تعدادی از رزمندگان و هموطنان عزیزمان به شهادت رسیده و یا مجروح شدند که از آن جمله م یتوان به شهادت فرمانده اسبق سپاه یزد، شهید ابراهیم ابراهیم یترک در منطقه قصرشیرین اشاره کرد. رزمندگان یزدی در هشت سال دفاع مقدس، طی ۲۴۰ نوبت به جبهه رفتند که در این مدت ۳۸۷۴۱ نفر حداقل یک بار به منطقه اعزام شدند و مدت حضور بعضی از آن ها بیش از ۲۰۰۰ روز بوده است. تیپ مستقل ۱۸ الغدیر به عنوان تنها یگان نظامی استان یزد، چهارم مهر ۱۳۶۲ ، مطابق با ۱۸ ذی الحجه سال ۱۴۰۳ )مصادف با عید سعید غدیرخم ( تشکیل گردید. مقر اصلی این یگان در کیلومتر ۱۵ جاده اهواز اندیمشک، تحت عنوان پادگان شهید عاص یزاده قرار داشت. این تیپ در ۱۲ عملیات آفندی و ۲۰ عملیات پدافندی شرکت داشته است. قبل از تشکیل تیپ مستقل ۱۸ الغدیر، نیروهای یزدی در قالب گردا نها و گروها نهای مختلف در سایر یگا نهای سپاه در مناطق عملیاتی استا نهای کرمانشاه، ایلام، آذربایجان غربی، کردستان و خوزستان به جبهه اعزام م یشدند. تیپ مستقل ۱۸ الغدیر دو فرمانده در سا لهای دفاع مقدس و دو فرمانده را در سا لهای بعد از جنگ تقدیم انقلاب اسلامی و نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران نمود: ذبی حالله عاص یزاده و حا جابراهیم جعفرزاده در سا لهای جنگ، حا جاکبر آقابابایی و حا جسعید قهار یسعید پس از جنگ. به دنبال شروع جنگ تحمیلی، اعزام نیرو از کلیه اقشار استان در اکثر روزها ادامه داشت و نزدی ک عملیات ها تعداد اعزامیان به اوج خود می رسید که از جمله می توان به اعزام ۷۴۷ نفر از هفتم فروردین تا پایان اردیبهشت سال ۱۳۶۱ )همزمان با عملیات بی تالمقدس( اشاره کرد. این تعداد رزمنده علاوه بر نیروهایی بود که در یگا نهای مختلف مشغول انجام وظیفه بودند و یا در منطقه سوسنگرد خط نیسان در خط پدافندی بودند و هنگام عملیات از آن ها نیز استفاده شد. اعزام های سراسری نیروهای رزمنده استان یزد از آذر ماه ۱۳۶۴ آغاز شد و قبل از آن برنام هریزی اعزام توسط سپاه استان و براساس نیازمندی جبه هها صورت م یگرفت )بجز اعزام طرح لبیک یاخمینی که به عنوان تجربه اولیه قلمداد م یشد(. ه مچنین به علت نیاز فوری جبهه به نیرو، اعزام استانی طی دو مرحله در تاری خهای چهارم و هفتم خرداد ۱۳۶۷ با شرکت تعداد قابل توجهی از رزمندگان دارای سابقه حضور در جنگ انجام شد. حضور رزمندگان یزدی پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از سوی ایران و هجوم مجدد نیروهای عراق، به منظور بیرون راندن متجاوزین و حفاظت از مرزهای میهن اسلامی چشمگیر بود. تفکیک سنی نیروهای مردمی اعزامی به جبه هها شامل ۶۵ درصد از ۱۳ تا ۲۰ ساله، ۲۰ درصد سنین ۲۰ تا ۳۵ ساله، ۱۰ درصد سنین ۳۵ تا ۴۵ ساله و ۵ درصد بالای ۴۵ ساله بوده است. ۷۵ درصد نیروهای اعزامی به جبه هها از قشر فرهنگی و دان شآموز بودند که از این میان ۱۰۴۶ شهید را تقدیم انقلاب کردند و ۷ درصد نیروهای اعزامی از دانشجویان و دانشگاهیان بود هاند. در طول دفاع مقدس تعداد ۳۷۳ نفر از طلاب و روحانیون استان از سوی بسیج و ۴۳۲ نفر از سوی جهاد سازندگی، تحت عنوان رزمنده و مبلغ به جبه هها اعزام شدند که تعداد ۱۴۶ نفر از آن ها به شهادت رسیدند. هم چنین تعداد ۱۴۶۳ شهید کارگر و کارمند، نشان از حضور فعال این قشر زحمتکش در جبه هها است. جهاد سازندگی یزد در سا لهای دفاع مقدس، ۵۱ شهید، ۳۸۰ جانباز و ۱۶ آزاده، تقدیم انقلاب و اسلام کرده است. کوچ کترین شهید محمدحسین ذوالفقاری با ۱۲ سال سن، از شهرستان میبد و مس نترین شهید عل یاکبر جر ها یشری فآباد با ۸۰ سال سن، از شهرستان اردکان م یباشد. ه مچنین حسین ارسلان متخلص به رخشا، اولین شاعر شهید و صاحب اثر در حوزه دفاع مقدس است. استان یزد دارای ۷ خانواده سه شهیدی، ۱۳۱ خانواده دو شهیدی و ۱۲۷ خانواده شهيدی است که تک فرزند ذکور خود را در راه صيانت از انقلاب اسلامي، مردم و ميهن عزيزمان تقديم کردند. ه مچنین محمدرضا فتوحی، اباذر زار عزاده ابرقویی، محمدرضا شورغینی و محمدحسین رشید یفر، ت کفرزندان خانواده بودند که در جنگ به شهادت رسید هاند. اولين شهيد مفقودالاثر دفاع مقدس تقي ارداني است که در سی و یکم شهریور ۱۳۵۹ ، در بهبهان مفقود شد. شهیدان محمدرضا نامدار و محمدمهدی قد کفروشان نخستین شهدای انقلاب هستند که دهم فروردین ۱۳۵۷ ، در تظاهرات مردم شهرستان یزد علیه رژیم شاهنشاهی به شهادت رسیدند. سرداران شهید استان ۱۱۳ نفر و زندانیان سیاسی قبل از انقلاب ۱۵ نفر هستند. شهدای استان یزد به تفکیک شهرستا نها عبار تاند از: ابرکوه ۲۲۱ شهید، اردکان، ۳۹۹ شهید، بافق ۲۲۸ شهید، بهاباد ۶۳ شهید، تفت ۳۲۴ شهید، خاتم ۹۲ شهید، اشکذر ۱۳۲ شهید، مهریز ۲۸۶ شهید، میبد ۳۵۵ شهید و یزد ۱۵۵۷ شهید. تعداد جانبازان و آزادگان استان که در بنیاد شهید و امور ایثارگران دارای پرونده هستند، به ترتیب ۹۵۵۸ و ۷۵۴ نفر است که تعداد ۱۶۲ نفر آن ها جانبازان ۷۰ درصد هستند. استان يزد داراي ۳۵۲۷ مزار شهيد است كه در ۳۲۷ نقطه از استان واقع شده است.
