استان همدان
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
استان همدان در گستر هاي به مساحت ۱۹۴۹۳ يكلومتر مربع، در غرب ايران بين ۳۳ درجه و ۵۹ دقيقه تا ۳۵ درجه و ۴۸ دقيقه عرض شمالي و ۴۷ درجه و ۳۴ دقيقه تا ۴۹ درجه و ۳۶ دقيقه طول شرقي از نص فالنهار گرينويچ قرار گرفته است. اين استان از شمال به استا نهاي زنجان و قزوين، از جنوب به استان لرستان، از شرق به استان مركزي و از غرب به استان كرمانشاه و قسمتي از استان كردستان محدود است.
[ویرایش]
موقعيت استان همدان از نظر اقليمي و طبيعي آن را جهت فعالي تهاي كشاورزي و دامداري مناسب كرده و از قديم يترين زما نها سبب شده است كه اين منطقه محل استقرار و نشو و نماي تمد نهاي باستاني باشد. وجود تعداد قابل ملاحظ هاي از اتلال باستاني ماقبل تاريخ در نقاط مختلف استان دليل بر اثبات اين مدعاست. نتايج مطالعات و كاو شهاي تپه گيان نهاوند نشان م يدهد كه مردمان ساكن در استان، شش هزار سال پيش از فرهنگ و تمدن نسبتا پيشرفت هاي برخوردار بود هاند. قديم يترين متون سنگ نوشته آشوري همدان نشان م يدهد كه پيشينه مدنيت مركز استان حداقل به هزاره سوم قبل از ميلاد باز م يگردد. ثرو تها و نعمات طبيعي ناشي از فعالي تهاي اقتصادي و كشاورزي اقوام ساكن در منطقه غرب ايران از جمله اقوام مستقر در پيرامون رشته كوه الوند كه ما امروز آن را به عنوان استان همدان م يشناسيم، چنان بود كه در نيمه دوم هزاره دوم تا اواخر نيمه اول هزاره اول قبل از ميلاد براي مدت قريب به كي هزار سال به شكل متناوب، مورد هجوم و چپاول لشگريان دولت آشور كه در اين زمان در شمال بي نالنهرين مستقر بودند قرار م يگرفت. تيگلات پيلسر اول ) ۱۱۰۰ ق. م( براي نخستين بار در سنگ نوشت هاي از اقوام ماد در اين منطقه نام برده است. ه مچنين انجام حفار يهاي باستان شناسي در تپ ههاي گودين و سگاوي نزدكي كنگاور و نيز نوشيجان ملاير گوش ههايي از فرهنگ و تمدن اقوام ماد را در اين زمان بر ما آشكار كرده است كه از جمله آنها م يتوان به نخستين نمون ههاي خط و نگارش و اشكال اوليه سكه و نخستين مظاهر فرهنگ ديني و معماري ايراني اشاره كرد. بر اساس آنچه كه هردوت مورخ يوناني نگاشته است، مادها در اواخر قرن هشتم )ق . م( به رهبري شخصي به نام دياكو توانستند به تشكل سياسي و نظامي دست يابند و نخستين دولت مقتدر فلات ايران را پايه گذاري كنند. دياكو شهر همدان را به پايتختي برگزيد و به دستور او استحكامات عظيمي شامل هفت حصار تو در تو كه هركدام به رنگي خاص مزين شده بودند، ساخته شد. دو حصار مركزي كيي با الواح سيمين و ديگري با الواح زرين پوشانيده شد و كا خها و خزائن، درون حصار مركزي برپا شد و مردم پيرامون اين حصارهاي هفتگانه منازل خود را بر پا داشتند. بيشتر محققين علوم تاريخ و باستا نشناسي عقيده دارند تپه هگمتانه همدان برجا ماند هي همين استحكامات است. به هر حال مادها انتقام چندين سده قتل و كشتار و غارت مردم غرب ايران را با فتح آشور پايتخت آشوريان و سرنگون كردن اين دولت گرفتند. شهر همدان طي ۱۵۰ سال حكومت مادها، از نعمت و آباداني فراواني برخوردار بود و بعد از انقراض آن دولت، هر چند مركزيت نخسيتن را از دست داد ولي به عنوان كيي از سه پايتخت هخامنشيان مورد توجه خاص قرار داشت. وجود كتيب ههاي گنجنامه، بقاياي ستو نهاي سنگي، كا خهاي هخامنشي، جا مها و الواح زرين و سيمين به دست آمده از همدان مربوط به اين دوره، حاكي از اهميت اين شهر و منطقه در اين زمان دارد. در سال ۳۳۰ )ق. م( شهر همدان به دست اسكندر مقدوني ويران ولي به دليل موقعيت استراتژكي آن تبديل به مقر نظامي او نيز شد. در اواخر دوره سلوكي اين شهر محل تلاقي و برخورد متعدد مردم آن با اشكانيان بود تا اي ن كه سرانجام در سال ۱۵۵ )ق. م( مهرداد اشكاني اين شهر را تصرف كرد. از دوره اشكاني و سلوكي مجسمه شير سنگي و بقاياي كي گورستان در شهر همدان و آثار مختصري از معبد لائوديسه در شهر نهاوند بر جا مانده است. همدان كيي از آخرين پايگا ههاي مقاومت پارتيان در برابر حكومت تازه نفس ساساني بود. در كي كتابچه به زبان پهلوي به نام شهرها كه در زمان قباد ) ۵۰۰ ميلادي( نگاشته شده، بناي همدان به يزدگرد اول نسبت داده شده است. شهر همدان مقارن تاخت و تاز اعراب به ايران و فتح آن به دست مسلمانان در سال ۶۴۵ ميلادي چندان اهميت واعتبار داشت كه تازيان گشودن آن را پس از فتح نهاوند، بزر گترين پيروزي خود بر ساسانيان شمرد هاند. در منابع پس از وقوع جنگ نهاوند و غلبه اعراب، حاكم ايراني شهر همدان با تازيان قرارداد صلح منعقد كرد ولي اين معاهده دوامي نيافت و شهر به سال ۲۶ هجري برابر با ۶۴۵ ميلادي به دست اعراب افتاد و به تدريج بعضي از طوايف عرب در آن ساكن شدند و از آن ميان بنوسلمه رياست شهر را يافتند. از اواسط قرن سوم رياست شهر به عهده سادات علوي كوچيده به آنجا قرار گرفت كه به عنوان علويان و سپس با نام علاءالدول ههاي همدان براي مدت چهار قرن اين مقام را به صورت مورثي در اختيار داشتند. بناي ارزشمند گنبد علويان يادگار اين دوره است. در منابع تاريخي دوره اسلامي از اين شهر با عنوان همدان ياد كرد هاند و آن را كه نترين شهر جبال ذكر كرده و قدمت آن را به عصر اسطور هاي ايران رسانيد هاند. در سال ۳۴۵ )ه . ق( شهر بر اثر زلزله خسارت فراوان ديد و تشنجات مذهبي نيز در سال ۳۵۱ )ه . ق( جان بسياري از مردم را گرفت. در قرن چهارم و پنجم كشمك شهاي فراواني بين سلسل ههاي حسنويه، ديلميان و كاكويه در همدان كه كيي از مراكز عمده جنگ و ستيز ميان آنها بود، رخ داد. ه مچنين باباطاهر عارف و شاعر وارسته مشهور در اين دوره در شهر همدان مي زيست. در سا لهاي ۳۸۷ تا ۴۱۲ هجري، شم سالدوله ابوطاهرشاه خسرو ديلمي در همدان حكومت داشت و ابوعل يسينا طبيب و دانشمند بزرگ ايراني در اين شهر منصب وزارت او را به عهده گرفته بود. در اواخر قرن پنجم اين شهر پايتخت بوئيان جبال بود. تركمانان سال ۴۲۰ همدان را تاراج كردند و از نيمه سده پنجم تركمانان سلجوقي بر آن چيره شدند. در سده ششم، با تجزيه امپراتوري آنها، همدان پايتخت سلاجقه عراق عجم شد. يورش مغولان ) ۶۱۸ و ۶۲۱ هجري قمري( بسياري از آباد يها و شهرهاي استان از جمله همدان را كيسره دستخوش ويراني كرد و بيشتر اهالي آن در دفاع قهرمانانه در مقابل سپاه مغول جان باختند. اندكي بعد شهركي در حومه شمالي شهر سابق به نام همدان شكل گرفت. در دوره ايلخانيان اين شهر تا حدودي اهميت گذشته را بازيافت و در زمان وزارت خواجه رشيدالدين فض لالله همداني ) ۷۱۸ ه . ق( شهر همدان دوباره مورد توجه قرار گرفت. بايدوخان مغول در سال ۶۹۵ )ه . ق( در آن جا تاجگذاري كرد و جهت ترميم خراب يها و آباداني آن كوشيد. بناهاي اسلامي نظير، استر ومردخاي، مقبره سابق باباطاهر، امامزاده اظهر، هود، حيقوق نبي به اين دوره تعلق دارند. متاسفانه اين رونق و آباداني ديري نپائيد و لشكريان تيمور اين شهر را تصرف و ويران كردند. پس از آن همدان براي مدت ۳۰۰ سال تقريبا به فراموشي سپرده شد. اما در دوره صفويه شهر دوباره از نعمت آباداني بهر همند شد. ايجاد كاروانسراها، مدارس، پ لها در شهر همدان و ديگر نقاط استان از جمله در تويسركان، بيانگر توجه صفويان به امر آباداني شهرهاست. از بناهاي مهم دوره صفويه م يتوان به امامزاده حسين، كاروانسراي تا جآباد، پل كوريجان در روستاي كوريجان، پل جها نآباد در فامنين، مدرسه شيخ عليخان زنگنه، پل و كاروانسراي فرسفج در تويسركان و پل خسر وآباد و آب انبار در اس دآباد اشاره كرد. پس از انقراض صفويه و بروز هرج و مرج در سال ۱۱۳۶ يا ۱۱۳۸ )ه . ق(، شهر همدان به تصرف احمد پاشا والي عثماني در آمد و بر اثر مقاومت مردم در برابر عساگر عثماني، جز شماري اندك از اهالي، كسي در شهر باقي نماند. شش سال بعد نادر شاه توانست شهر را از مهاجمين باز پس گيرد ولي در پا ييز ۱۱۴۴ )ه . ق( مجدداً عثمانيان بر آن مسلط شدند تا اين كه در سال ۱۱۴۵ )ه . ق( به موجب پيما ننام هاي ميان ايران و عثماني شهر همدان به طور قطع به ايران واگذار شد. در دوره زنديه همدان در دست اميران آن خاندان بود و در سال ۱۱۹۳ )ه . ق( عل يمرادخان، نوه خواهري كريمخان زند بعد از مرگ وي دم از استقلال زد و همدان را به عنوان پايتخت خود برگزيد. وي به نام خود سكه ضرب كرد كه بر روي آنها از همدان با عنوان بلده طيبه نام برده شده است. در سال ۱۲۰۵ )ه . ق( آقامحمدخان قاجار، همدان را تصرف و مردم آن را قتل عام كرد. ولي در طول حكومت قاجاريان، موقعيت شهر همدان به تدريج تثبيت شد. بازسازي و احداث بازار و مسجد جامع همدان، تويسركان و ملاير از يادگارهاي اين دوره است. در جنگ جهاني اول نيز شهر همدان و آباد يها و شهرهاي ديگر استان به تناوب به اشغال قواي روس و عثماني و انگليس د رآمدند و شهر همدان ستاد سپاهيان آنها شد. اين شهر، در همين زمان قحطي سختي را از سر گذرانيد. جكسن انگليسي كه در سال ۱۹۰۳ )ه . ق( از همدان ديداري داشته است، م ينويسد: «شهر از نظر امور اداري به چهار ناحيه و يا محله تقسيم م يشود كه هر كي را كدخدايي جداگانه است و اين كدخدا در برابر حاكم مسئول است و شغل او عملاً موروثي است ». وي م يافزايد كه بيش از ۵۰۰ دكان پر مشتري در بازار همدان وجود دارد و در جوار اين بازار بيش از پنجاه كاروانسرا قرار دارد كه در تهيه اشي ا و ادوات مورد لزوم گروه ب يشماري بازرگانان و زوار كه از اين شهر م يگذرند در جنب و جو شاند و كارشان سخت پررونق است. ه مچنين شصت گرمابه عمومي پر مشتري در اين شهر وجود دارد.
[ویرایش]
ناهموار يهاي استان در طي دوران زمي نشناسي دچار تغ ييرات زيادي شده است. آ بهاي روان در برخي مناطق با تخريب ارتفاعات و انباشتن مواد در چال هها، سبب كاهش ارتفاع كو هها و پيدايش دش تهاي متعددي شد هاند. در برخي مناطق نيز، شدت عمل آ بهاي روان به انداز هاي بوده كه شكل ناهموار يها را معكوس كرده است، مثلاً كوه به دره تبديل شده يا در هي عميق دوره هاي گذشته، اكنون به صورت كوه در آمده است. كوه خا نگرمز در غرب تويسركان نمون هاي جالب از اين پديده است.
[ویرایش]
آب و هواي استان به طور كلي تحت تاثير عرض جغرافيايي، ارتفاع، مكان، امتداد كو هها و فاصله از درياست. جابه جايي تود ههاي هوا در تع يين نوع آب و هواي هر منطقه نقش مهمي دارد. به طور كلي آب و هواي استان در نتيجه وجود كو ههاي مرتفع، رودخان هها و چشم هسارهاي فراوان و پ رآب و پستي و بلند يهاي زياد، متغير است. بدين ترتيب كه هواي در ههاي شمالي كوه الوند، سرد و هواي دره هاي بخش مركزي ملايم، زمستا نهاي اين استان سرد و پر برف و باران و تابستا نهاي آن معتدل است.
[ویرایش]
رودخان ههاي استان، عموما از برف و باران فصول مرطوب تغذيه م يشوند و در فصل تابستان كه گياهان نياز به آب دارند به استثناي كيي - دو رود مثل گاماسياب و سيمين هرود، خشك شده يا به حداقل ميزان آبدهي م يرسند. مه مترين رودهاي استان عبار تاند از: سيمين هرود، قر هچاي)قوريچاي(، دم قوايد هلو، وفرجين، دره مرادبيگ، رودخانه سيمين، رودخانه عبا سآباد، رودخانه خاكو، رودخانه گردنه اس دآباد، رودخانه همهكسي، رودخانه درجزين، رودخانه شهاب، خر مرود، رود ملاير )حر مآباد(، رودخانه گاماسياب، خر مرود و كرزا نرود.
[ویرایش]
نام همدان براي اولين بار در سال ۱۱۰۰ )ق. م( در كتيبه تيگلات پليسر اول، شاه آشور به چشم م يخورد كه آن را امدانه يا همدانا ذكر كرده است، ولي در كتيب ههاي عهد هخامنشي آن را هگمتان و در كتاب هردوت يوناني اكباتان م يخوانيم. دكتر بهمن كريمي م يگويد: «اما محقق اين است كه بناي همدان به دست نخستين پادشاه ماد )دياكو( صورت نيافته، زيرا كه در كتيبه تيگلات پليسر اول، اسم همدانا مسطور است. شايد دياكو بر آبادي و جلال آن افزوده و آنجا را مقر حكمراني خود قرار داده است .» اسم اصلي اين شهر هانگ ماتانا يا هاكاماتانا بوده كه معني آن محل اجتماع و به واژه انجمن نزدكي است. در تورات اخمشا نوشته شده كه مركب است از هاخاي زندي و ثاناي پالي كه شعب هاي از زبان سانسكريت است وثانا به معني ستان فارسي است كه محل و مكان باشد و اخمثا را به شهر دوستي و محل دوستي ترجمه كرد هاند، زيرا شاهان ايران در تابستان، دوستان خود را به اين شهر دعوت ميكردند. اعتمادالسلطنه بر اين عقيده بود كه اسم اين شهر همدان بوده، چه هم معني اتفاق است و دان معني ظرفيت را م يرساند، يعني مجمع متفقين.
[ویرایش]
بر اساس نتايج سرشماري عمومي نفوس و مسكن آبان ماه سال ۱۳۷۵ ، كل جمعيت استان ۹۵۷،۶۷۷،۱ نفر ب رآورد شده است كه از اين عده ۲۲۳،۸۴۹ نفر مرد و ۷۳۴،۸۲۸ نفر زن بوده است. ه مچنين از كل جمعيت استان ۶۴۰،۸۱۰ نفر در مناطق شهري، ۱۱۵،۸۶۷ نفر در مناطق روستايي سكونت داشته و ۲۰۲ نفر غير ساكن بود هاند.
[ویرایش]
۱. نژاد : مردم اين استان آميخت هترين سكن هاي هستند كه در ايران وجود دارد، زيرا در سطح استان همدان اقوام مختلفي با فرهن گها و آداب و سنن خاص سكونت دارند كه عبار تاند از:
تر كها: در شمال و غرب استان، به ويژه در شمال و غرب شهرستان همدان ساك ناند. تر كها در ۵۶۲ روستاي استان سكونت
دارند.
لر و لك: اين اقوام در شهرستا نهاي ملاير، نهاوند و بخش سامن در ۲۵۵ روستا ساك ناند.
كردها: اين قوم در ۱۵۹ روستا در غرب و شمال غربي و در مجاورت استا نهاي كردستان و كرمانشاه سكونت دارند.
فار سها: بيشتر ساكنان مركز استان را تش يكل م يدهند و از قديم يترين مردم اين منطقه محسوب م يشوند كه از دوران مادها
در اين سرزمين اسكان يافت هاند.
علاوه بر اقوام مذكور، اقلي تهاي مسيحي و يهودي نيز در اين استان سكونت دارند.
۲. زبان : چنان كه در پيش گفتيم در اين استان اقوام مختلف با فرهن گها و آداب و سنن خاص خود زندگي ميكنند. از اي ن رو پراكندگي زبان و لهجه در سطح استان به خوبي مشاهده م يشود كه عبار تاند از:
زبان فارسي: اغلب ساكنان مركز استان به زبان فارسي تكلم ميكنند.
زبان تركي: اغلب ساكنان شمال غرب استان، به ويژه در شمال وغرب شهر همدان به زبان تركي سخن مي گويند.
زبان لري و لك: ساكنان ملاير، نهاوند و سامن به اين گوي شها تكلم ميكنند.
زبان كردي: اغلب ساكنان شمال غرب و غرب استان در مجاورت استا نهاي باختران و كردستان به زبان كردي صحبت ميكنند.
۳. دين : اكثر ساكنان استان همدان، مسلمان و پيرو مذهب جعفري اثني عشري هستند. در بين عشاير استان، مذهب سني و فرقه اهل حق نيز وجود دارند. اقلي تهاي مذهبي مسيحي و يهودي و زرتشتي نيز در استان همدان به سر م يبرند. در سرشماري مهر ماه ۱۳۶۵ )ه . ش( اين استان داراي ۱۰۵۸ نفر زرتشتي، ۱۰۸ كليمي و ۲۲۲ نفر مسيحي بوده است.
[ویرایش]
مه مترين آثار تاريخي و نقاط ديدني استان همدان عبار تاند از:
شهرستان همدان: امامزاده يحيي)ع(، امامزاده هاد ياب نعلي)ع(، امامزاده اه لاب نعلي)ع(، امامزاده حسين)ع(، امامزاده سيداسماعيل، امامزاده اظهرب نعلي)ع(، امامزاده هود)ع(، امامزاده محسن)ع(، امامزاده قاسم)ع(، امامزاده عب دالله)ع( گنبدعلويان، برج قربان، مسجد جامع همدان، مدرسه آخوند، مدرسه دامغاني، مدرسه زنگنه، تپ ههاي باستاني، كتيبه گن جنامه يا جن گنامه، مجسمه شيرسنگي، آرامگاه بوعل يسينا، غار عل يصدر، غار قلعه جوق، غار هيزج، غار در هفراخ، غار سردكوه، غار آ ققايا و غار بگليجه.
شهرستان ملاير: مجموعه بازار، پارك ملاير، مسجد جامع يا مسجد شيخ الملوك، تپه هاي تاريخي، امامزاده عب دالله)ع(، امامزاده شاهزاده عب دا للهب نزيد)ع(، امامزاده كرگان)ع(، امامزاده داويجان، ت يكه ابوالفضل، ت يكه موس يب نجعفر، ت يكه امام رضا، حسينيه سرچشم ها يها و حسينيه شيفتگان حسيني.
شهرستان نهاوند: معبد سلوكي و كتيبه بزرگ، مسجد جامع نهاوند و حمام حا جآقا تراب.
شهرستان تويسركان: مدرسه شي خعل يخان، ميررض يالدين آرتيماني و تپه باباكمال.
شهرستان اس دآباد: سنگ نبشت ههاي دوران صفويه و تپ ههاي تاريخي.
[ویرایش]
۱. كشاورزي : اساس اقتصاد استان همدان در مرحله اول كشاورزي و دامپروري و در مرحله بعدي استخراج معادن است. اراضي ديم شهرستان همدان بيش از ديگر نقاط استان است و در كاهش توليد گندم منطقه نقش بسزايي دارد. كشت در اين استان به دو صورت ديم و آبي صورت م يگيرد و بيشتر اراضي كشت شده به صورت ديمي است. عمد هترين محصولات كشاورزي استان همدان گندم و جو و پس از آنها سي بزميني و چغندرقند است. در كوهستا نها انواع ميو هها و در دامن هها، انگور، غلات، حبوبات و صيف يجات به دست م يآيد.
۲. دامداري و دامپروري : شيوه دامداري اين استان بيشتر سنتي است، ولي با آموز شهاي لازم اصلاح نژاد مي توان توليد محصولات دامي را بالا برد. به علت تنوع آب و هوا، وجود مراتع وسيع و ييلاق بودن منطقه براي عشاير دامدار از اهميت خاصي برخوردار است. در حال حاضر با ايجاد مجتم عهاي دامداري علمي كه زير نظر مركز گسترش خدمات توليدي و عمراني فعاليت دارند، توليدات دامي افزايش يافته است.
۳. صنايع دستي : در استان همدان صنايع دستي بيش از صنايع ماشيني گسترش دارد و اهميت آن از قديم بارز بوده است. مه مترين صنايع دستي استان قال يبافي، سفالگري، گيو هبافي، كف شدوزي، پوستي ندوزي و دباغي است. قال يبافي همدان در سطح ايران مشهور است و قال يهاي ريزبافت آن به خارج صادر م يشود. انواع ظروف و ابزار سفالي تهيه شده، علاوه بر توزيع در استان در خارج از منطقه نيز بازار دارد.
[ویرایش]
پس از پيروزي انقلاب اسلامي، سپاه پاسداران همدان با محوريت شهيد محراب آي تالله مدني تش يكل شد. از همان آغاز غائله ضدانقلابيون در كردستان در حال ريشه دواندن بود كه با هدايت شهيد مدني، جوانان انقلابي در قالب ا يك پهايي در جاي جاي كردستان عليه گرو ههاي وابسته به شرق و غرب، وارد نبرد شدند. در همين زمان سربازان و افسران انقلابي استان همدان در قالب لشكر ۲۸ كردستان در پادگان سنندج در حالي كه زير آماج حملات و محاصره كامل دشمن قرار داشتند، مقاومت كرده و با حفظ پادگان به تعبيري كردستان را حفظ كردند. هم چنين نيروهاي سپاه همدان در عمليا تهاي آزادسازي شهرهاي پاوه، مريوان، سقز، مهاباد، بانه، بيجار، قروه، دهگلان و از همه مه متر شكستن محاصره سنندج نقش اساسي ايفا كردند. در ۱۹ تير ماه ۱۳۵۹ حضور به موقع نيروهاي سپاه همدان در پايگاه شهيد نوژه موجب عقيم ماندن كودتاي آمر كيايي در اين مكان شد. در طي آن د هها نفر دستگير شدند و چندين نفر از كودتاچيان به هلاكت رسيدند. با شروع جنگ تحميلي، نيروهاي همدان اولين سري نيروهايي بودند كه در تابستان ۱۳۵۹ در پاسگا ههاي سرپ لذهاب، قصرشيرين و پاسگا ههاي دارخور، تيلهكوه، باويسي، باباهادي و هدايت با قدرت پدافند كردند. پس از شروع جنگ پدافند، محور مياني سرپ لذهاب و محور شمالي مهران و هم چنين محور مريوان بر عهده رزمندگان همداني بود. در همين زمان نيروهاي زميني ارتش در قالب تيپ سوم زرهي شهيد قهرمان به سرعت خود را به محور جنوب رسانده و در منطقه دزفول به عنوان يگان احتياط استقرار يافتند. نيروهاي جهاد سازندگي نيز با تمامي توان علاوه بر رساندن كم كهاي مردمي به جبه ههاي غرب، امكانات مهندسي خود را در منطقه سرپ لذهاب مستقر و با تمامي توان در عمليات را هسازي، پ لسازي و احداث سنگر و خاكريز در اين محور شركت كردند. خلبانان پايگاه شهيد نوژه در راستاي سركوب متجاوزين از اولين روز هجوم آنها، اقدام به پرواز و بمباران مواضع دشمن در عمق خاك عراق كردند كه از تبعات آن فلج شدن بسياري از اماكن نظامي و اقتصادي آنها بود. در هفته اول شروع جنگ، فرودگاه، پايگاه نوژه و ماهواره اس دآباد بارها مورد حمله هوايي قرار گرفت. با عك سالعمل به موقع سيست مهاي پدافندي و هواپيماهاي شكاري پايگاه نوژه در طول كي هفته، ده فروند از هواپيماهاي دشمن در آسمان استان ساقط شدند. در منطقه قصرشيرين نيروهاي بعثي بارها به قصد تصرف شهر سرپ لذهاب اقدام به تك ميكردند. اين حملات با رشادت رزمندگان استان ب يحاصل مانده و آنها مجبور به عق بنشيني م يشدند. پاسداران استان همدان در تش يكل تيپ ۲۷ محمدرسو لالله نقش بسزايي داشتند. هم چنين يگا نهايي مانند لشگر ۳ ويژه شهدا و لشكر ۴۳ مهندسي امام علي)ع( مملو از حضور پر رنگ رزمندگان استان همدان بود. در سال ۱۳۶۱ با تش يكل تيپ ۳۲ انصارالحسين)ع( حضور رزمندگان استان به صورتي منسجم و در قالب يگان استاني هويدا شد كه تا واپسين روزهاي دفاع مقدس به صورت لشگر ۳۲ ادامه داشت. در طول دوران دفاع مقدس رزمندگان سپاه و بسيج استان در ۳۰ عمليات آفندي شركت داشتند كه از مه مترين آنها م يتوان از عمليا تهاي باز يدراز اول، شهيدان رجايي و باهنر، مطل عالفجر، فت حالمبين، بي تالمقدس، رمضان، ثا رالله، مسل ماب نعقيل، امام زي نالعابدين)ع(، والفجر ۲، والفجر ۵، تحريرالقدس، عاشورا، قادر، والفجر ۸، صاح بالزمان)عج(، انصار)جزيره مجنون(، كربلاي ۴، كربلاي ۵، كربلاي ۸، نصر ۴، بي تالمقدس ۲، والفجر ۱۰ و عمليات مرصاد نام برد. هم چنين در بيش از ۲۰ مأموريت پدافندي كه هر كي ما هها به طول انجاميد نيز شركت داشتند. رزمندگان ارتشي تيپ قهرمان بين سا لهاي ۵۹ - ۱۳۵۸ در منطقه كردستان حضور داشتند و با شروع جنگ تحميلي در عمليا تهاي نصر، رجايي و باهنر )محور سوسنگرد(، ابوحميظه، طري قالقدس، بي تالمقدس، محرم و والفجر مقدماتي نقش اساسي داشتند. آنها هم چنين چند عمليات پدافندي را در منطقه جنوب و جنوب غربي به اجرا در آوردند. خلبانان پايگاه شهيد نوژه نيز از آغازين روزهاي تجاوز، ضربات متوالي به پ كيره نيروهاي دشمن وارد ميكردند. عمليات هوايي H ۳ بر فراز پايگاه الوليد عراق، منجر به انهدام ۵۰ درصد از هواپيماهاي عراق شد و نيز عمليات هوايي بر فراز آسمان بغداد و بمباران پالايشگاه الدوره توسط خلبان شهيد عباس دوران، نمون هاي از اين عمليا تها بود كه با انجام آن ضرب هاي سياسي به حيثيت رژيم بعث وارد و اجراي كنفرانس سران غير متعدها در بغداد منتفي شد. اين اتفاق بزر گترين شكست سياسي عراق در عرصه بي نالملل بود و تا مد تها رژيم بعثي در انزواي سياسي قرار گرفت. پرسنل اين پادگان علاوه بر شركت فعال خود در تمامي عمليا تهاي هوايي عليه دشمن، آسمان غرب كشور را تحت پوشش خود داشتند و از تجاوز هواپيماهاي عراقي جلوگيري ميكردند. در طول هشت سال دفاع مقدس د هها فروند از هواپيماهاي عراقي توسط هواپيماهاي شكاري و سيستم پدافندي پايگاه شهيد نوژه سرنگون شدند. رزمندگان نيروي انتظامي استان در قالب كميته، ژاندارمري و شهرباني در طول جنگ حضوري چشمگير داشت هاند و به صورت اعزا مهاي مستمر در مناطق آفندي و پدافندي به يگا نهاي موس ياب نجعفر )ع(، رو حالله و ساير يگا نها گسيل شد هاند. رزمندگان جهادسازندگي استان همدان نيز پا به پاي همرزمان نظامي خود به انجام فعالي تهاي مهندسي، فرهنگي، بهداشتي م يپرداختند. آنها با راه اندازي ستاد پشتيباني جنگ در كنار كميته امداد، هلا لاحمر و استانداري در جم عآوري و ارسال كم كهاي مردمي نقشي اساسي ايفا كردند. هم چنين در عمليا تهاي باز يدراز، قراويز، والفجر ۲، والفجر ۴، والفجر ۸، والفجر ۹، بدر، كربلاي ۴، كربلاي ۵، كربلاي ۷، نصر ۴، نصر ۸، بي تالمقدس ۲ و بي تالمقدس ۳ شركت كردند و در سخ تترين شرايط موجود به احداث جاده و پل و ... پرداختند. جاد ههايي چون باز يدراز و پل سيدالشهدا )رودخانه خروشان چوپان( از جمله اقدامات آنها بود. در آخر بايد در قالب آمار به حضور مردم استان در دفاع مقدس با نزدكي به ۸۰۰۰ شهيد، بيش از ۲۷۰۰۰ جانباز و نزدكي به ۱۰۰۰ آزاده اشاره كرد. از استان همدان بيش از هشتاد هزار نفر در قالب بسيج و سپاه، و بيش از بيست هزار نفر در قالب جهاد سازندگي، هلال احمر و ستاد پشتيباني جنگ به صورت داوطلبانه عازم جبه هها شدند. ه م چنين م يتوان از هشتاد هزار واحد خون اهدايي به رزمندگان، بيش از ده ميليارد ريال كم كهاي نقدي و هزاران قطعه طلا و جواهرات و هزاران دستگاه كاميون و وانت كم كهاي غير نقدي نام برد. برپايي د هها ايستگاه صلواتي و آشپزخانه در جبه ههاي جنوب و غرب به همت والاي مردم استان انجام شده است. به طور مثال در كي مورد روزانه بيش از چهل هزار رزمنده در جنوب به طور كامل از طريق آشپزخان ههاي استان تغذيه م يشدند. توسط ستاد بازسازي مناطق جن گزد هي سرپ لذهاب كه متولي آن استان همدان بوده است، نزدكي به ۲۰۰۰ واحد مسكوني، صنعتي، تجاري و آموزشي بازسازي و نوسازي شدند كه تمامي هزين هها و نيروي انساني آن از استان تأمين م يشدند. مردم استان همدان در طول دوران دفاع مقدس از سي هزار مهاجر جنگ تحميلي ميزباني كردند و با اسكان و تأمين مايحتاج زندگي، غم فراق عزيزان و ديارشان را از ياد آنها زدودند. نيروهاي عراقي بيش از ۳۰۰ بار آسمان استان را مورد تجاوز هواپيماهاي خود قرار دادند. در خلال اين حملات بيش از ۱۳۰ بار نقاط مسكوني بمباران شدند و يا مورد هدف موشك زمين به زمين )فقط در شهر نهاوند( قرار گرفتند. طي اين حملات ۸۰۰ نفر از مردم استان همدان به شهادت رسيدند كه ۳۳۶ نفر آنان، زن و نزدكي به ۲۰۰ نفر كودك بودند. بيش از شانزده هزار واحد مسكوني، تجاري، صنعتي، آموزشي و غيره، طي اين حملات تخريب )بين ۱۰ تا ۱۰۰ درصد( شد هاند و بيش از ۳۲ ميليارد ريال خسارات مستقيم به آنها وارد آمده است. شهداي شاخص اين استان عبار تاند از: حا جمحمدطالبيان، آي تالله محمدعلي حيدري، عل يچي تسازيان، تقي بهمني، محمدرضا فراهاني، حاج ستار ابراهيمي، حسن تاجوك، محسن عينعلي، ابراهي معلي معصومي، حسينعلي نوري، يونس گنجي، عليرضا حاج يبابايي، حاج رضا شكر يپور، رسول حيدري و مصيب مجيدي.
