حجر بن عدی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
حجر بن عدی بن جابر بن یدک بن ربیعه بن معاویه بن کنده (مشهور به حجرالخیر و حجر بن ادبر) یکی از
صحابی پیامبر اسلام و از یاران وفادار
امام علی علیه السلام بود که به دلیل استقامت در عقیده و دفاع از ولایت، در تاریخ صدر اسلام جایگاهی ویژه دارد. وی در دوران حکومت
خلفای راشدین و سپس در دوران امامت
امام حسن علیه السلام و در دوران خلافت
معاویه، نقشهای مهمی ایفا کرد. شهادت او به دستور معاویه در سال ۵۱ تا ۵۳ هجری قمری، واکنشهای گستردهای را در میان شخصیتهای برجسته اسلامی برانگیخت و از آن پس به نمادی از ولایتمداری و استقامت بر عقیده بدل شد.
[ویرایش]
حجر بن عدی از
قبیله کنده بود و در زمان پیامبر اسلام، به اسلام گروید. کنیه او ابوعبدالرحمن بود. در مورد صحابی بودن وی، میان مورخان و علمای رجال اختلافنظر وجود دارد؛ برخی مانند بخاری و ابنحبان او را در زمره صحابه شمردهاند، در حالی که برخی دیگر مانند ذهبی و ابناثیر او را از
تابعین دانستهاند، که احتمال صحابی بودن او را نیز رد نمیکنند. با این حال، آنچه مسلم است، حضور فعال او در عرصههای سیاسی و نظامی در دوران پس از رحلت پیامبر است. حجر بن عدی در دوران فتوحات اسلامی، در جنگهای مهمی شرکت داشت. از جمله این نبردها میتوان به
جنگ قادسیه که نقطه عطفی در فتح ایران بود،
جنگ جلولاء و همچنین
فتح شام و
مرج عذراء اشاره کرد. این مشارکتها نشاندهنده شجاعت و تعهد او به گسترش اسلام در آن دوران بود.
[ویرایش]
در زمان خلافت
عثمان بن عفان، حجر بن عدی به همراه گروهی از بزرگان و دینداران کوفه، نسبت به برخی سیاستهای اجرایی، به ویژه شیوه عملکرد
سعید بن عاص (حاکم کوفه) اعتراضاتی داشت. این اعتراضات که ریشه در نگرانی از انحراف در اجرای عدالت و احکام اسلامی داشت، منجر به
تبعید حجر و برخی دیگر از معترضان از سوی عثمان شد. پس از قتل عثمان و به خلافت رسیدن امام علی، حجر بن عدی از اولین کسانی بود که با ایشان بیعت کرد و به یکی از یاران نزدیک و فرماندهان شاخص سپاه ایشان بدل شد. او در
جنگ جمل (نبرد با ناکثین)،
جنگ صفین (نبرد با معاویه) و
جنگ نهروان (مقابله با خوارج) حضوری فعال و فرماندهی برجستهای داشت. در جنگ صفین، حجر بن عدی فرماندهی دستهای از سپاه امام علی را بر عهده داشت و در مقابل نیروهای شام به رهبری معاویه دلاورانه جنگید. او همچنین از جمله کسانی بود که از توطئه قتل امام علی توسط
عبدالرحمن بن ملجم آگاه بود.
[ویرایش]
در دوران امامت امام حسن، حجر بن عدی نقش کلیدی در بسیج نیرو و تقویت سپاه داشت. او از جمله کسانی بود که از
صلح امام حسن با معاویه ناراضی بود و بر ادامه مبارزه اصرار داشت، اما به امر امام خود تمکین کرد. با تثبیت قدرت معاویه و آغاز دوران
حکومت امویان، حجر بن عدی به دلیل وفاداری آشکار به امام علی و مخالفت با سیاستهای معاویه، تحت تعقیب قرار گرفت. در کوفه، زمانی که
مغیره بن شعبه و دیگر استانداران معاویه، مردم را به سبّ و لعن امام علی وادار میکردند، حجر بن عدی در برابر این بدعت ایستاد و از
اهل بیت علیه السلام دفاع کرد. این موضعگیری، به ویژه در دوران استانداری
زیاد بن ابیه در کوفه، بهانه را به دست دشمنان داد.
[ویرایش]
زیاد بن ابیه، حجر بن عدی و هشت تن از یارانش را که به «حجر بن عدی و اصحابش» معروف شدند، دستگیر کرد. هنگامی که حجر از وی پرسید چرا دستگیر شدهاند، زیاد پاسخ داد: «شما علی را سبّ نمیکنید و از سبّ او خودداری مینمایید». حجر نیز اعلام کرد که علی علیه السلام را دوست دارد و از او برائت نمیجوید. زیاد، حجر و یارانش را به بند کشید و به همراه نامهای به معاویه، وضعیت را گزارش داد و منتظر دستور او ماند. معاویه که از حجر بن عدی و جایگاه او در میان مردم کوفه آگاه بود، دستور داد وی و یارانش را در «مرج عذراء» (منطقهای در نزدیکی دمشق) به قتل برسانند. حجر بن عدی و یارانش در سالهای ۵۱ تا ۵۳ هجری قمری (با اختلاف روایات) در مرج عذراء به شهادت رسیدند. گفته میشود که حجر پیش از شهادت، از یاران خود خواسته بود که وی را نشسته و دست بسته به شهادت نرسانند، اما معاویه دستور داده بود که آنها را با دست بسته و در حالت نشسته به قتل برسانند. حجر بن عدی هنگام شهادت، وصیت کرد که خونش را از تنش نشویند و بدن او را با همین لباس و خون، دفن کنند تا در روز قیامت نزد معاویه شکایتی از او داشته باشد.
واکنشها به شهادت حجر، بسیار شدید بود. امام حسین در نامهای به معاویه، این اقدام را جنایتی بزرگ خواند و معاویه را مورد سرزنش شدید قرار داد.
عایشه، همسر پیامبر، نیز این عمل را ناپسند شمرد و از معاویه خواستار
دیه حجر شد.
عبدالله بن عمر نیز در اعتراض به این اقدام، از معاویه فاصله گرفت.
حسن بصری نیز از این واقعه به شدت اظهار تأسف کرد. شهادت حجر بن عدی، به عنوان اولین صحابی که به دستور خلیفه در بند کشیده و کشته شد، ضربه بزرگی به اعتبار معاویه وارد کرد و خشم عمومی را برانگیخت.
[ویرایش]
حجر بن عدی به دلیل وفاداری بیچون و چرایش به امام علی و اهل بیت علیه السلام و همچنین مقاومت در برابر ظلم و انحراف، مورد احترام خاص شیعیان است. اهل سنت نیز با لقب «حجرالخیر» از او یاد میکنند و او را به خاطر حضور در فتوحات و دفاع از اسلام، شخصیتی برجسته میدانند. حجر بن عدی دو فرزند به نامهای عبدالرحمن و همام داشت.
همام، فرزند حجر، نیز در
واقعه کربلا حضور داشت و در رکاب امام حسین به شهادت رسید.
[ویرایش]
مرقد حجر بن عدی در منطقه «مرج عذراء» در نزدیکی دمشق، سالها زیارتگاه شیعیان و دوستداران اهل بیت بود. این مرقد در تاریخ ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۲ توسط گروههای تندرو (
جبهه النصره) تخریب شد. تصاویر منتشره در آن زمان از پیکر سالم حجر که گفته میشد در هنگام تخریب مرقد یافت شده، بعدها مشخص شد که آن تصاویر در واقع متعلق به یک شهروند سوری به نام (محروس الشربجی) بود که در درگیریهای شهر حزه سوریه کشته شده بود امّا به حجر بن عدی نسبت داده شده بود. در طول تاریخ، شخصیت حجر بن عدی الهامبخش بسیاری از مبارزان و رهبران دینی بوده است. نام او به عنوان نمادی از ایستادگی در برابر ستم و دفاع از حق، همواره زنده مانده است.
